Skip to content Skip to navigation

El-Fergâni

Doç. Dr. Mehmet Topal
10/10/2017 - 14:31

Tam adı Ebu’l Abbas Ahmed bin Muhammed bin Kesîr el-Fergânî’dir. Batı’da Alfraganus adı ile tanınır. Türkistan’ın, günümüzde Özbekistan sınırları içinde kalan Fergâna bölgesinin yetiştirdiği önemli bilginlerden biridir. Burada doğup büyümüş, bir süre sonra Fergâna’dan ayrılarak dönemin bilim ve kültür merkezi olan Bağdat’a yerleşmiştir. Abbasi halifeleri Memûn, Mutasım, el-Vâsik ve el-Mütevekkil dönemlerinde devrin önde gelen gökbilimci ve matematikçileri arasında yer almış, önemli araştırmalar yaparak pek çok eser yazmıştır. Fergânî’nin devlet hizmetinde mühendis olarak çalıştığı da biliniyor. Yaşamı ile ilgili fazla bilgi bulunmayan Fergânî’ye ilişkin bilinenlerin çoğu, gerçekleştirdiği iki önemli mühendislik çalışmasıyla ilgili bazı kaynaklarda yazanlara dayanıyor. Bu çalışmaların ilki Mısır’da Nil Nehri’nin düzenli bir biçimde yükseliş ve alçalışlarını tespit eden bir ölçü aleti olan Nil Mikyası’nın (Mikyâsü’n-Nîl) yapımıdır. İkincisi ise Halife Mütevekkil’in Dicle Nehri kıyısında inşa ettirdiği Caferiye şehrinin ortasından geçen ve hem şehrin su ihtiyacını karşılayan hem de tarım arazilerinin sulanmasını sağlayan Caferiye Kanalı’nın yapımıdır. Fergânî’nin ölüm tarihi kesin olarak bilinmiyor. Ancak Nil Mikyası’nın yapımı 861 yılında tamamlandığından onun bu tarihten sonra vefat ettiği kesindir.

• İslam dünyasında gökbilim üzerine kapsamlı bir risale yazan ilk bilgin Fergânî’dir.

• Dünya’nın ve diğer gezegenlerin büyüklükleri konusunda en kapsamlı çalışmayı yapmıştır.

Fergânî’nin Cevâmi’u İlmi’n-Nucûm ve Usûlü’l-Harekâti’s-Semâviyye (Gökbilimin Özeti ve Göğün Hareketlerinin Esasları) adlı eseri 12. yy’ın ilk yarısından 15. yy’ın sonuna değin Avrupa’da ve İslam dünyasında gökbilimin gelişimini önemli ölçüde etkilemiştir. Cevâmi, bilim tarihindeki en etkin eserlerden biridir. Fergânî’nin kitabı, 2. yy’ın ilk yarısında Antik Yunan’da yaşamış bilim insanı Batlamyus’un Almagest adlı eserinin geliştirilmiş ve anlaşılır hale getirilmiş bir özeti niteliğindedir. Fergânî, o dönemde Bağdat Bilgelik Evi’nde yürütülen Dünya’nın çapı ve çevresinin hesaplanması çalışmalarına da katılmıştır. Çalışmalar sonucunda 1 derecelik meridyen yayının değeri 56 mil olarak hesaplanmıştır. Fergânî, bilim tarihinde Güneş’in de bir yörüngesinin bulunduğunu ve kendi etrafında batıdan doğuya doğru döndüğünü söyleyen ilk kişidir. Güneş tutulmalarının zamanını belirlemek için geliştirdiği yöntemle 842 yılında gerçekleşen tutulmayı önceden tespit etmiş ve o gün tutulmalar konusunda önemli gözlemler yapmıştır.

 

İlgili İçerikler

Sosyal Bilimler

TÜBİTAK'ın 4004 Doğa Eğitimi ve Bilim Okulları, 4005 Yenilikçi Eğitim Uygulamaları ve 4007 Bilim Şenlikleri Destekleme Programı başvuruları başladı.

Sosyal Bilimler

2. Türkiye Bilim ve Teknoloji Merkezleri (TÜBİTEM) Konferansı’nın bu yılki teması “Geleceğimiz İçin Bilim Merkezleri”ydi.

Sosyal Bilimler

Bir ülkenin mutfak kültürünün şekillenmesinde coğrafi koşullar, ekolojik özellikler, iklim ve geçmişten gelen birikimler etkilidir.

Sosyal Bilimler

Prof. Dr.

Sosyal Bilimler

Her zaman olduğu gibi, hazır matlar olup olmadığını kontrol edelim. Gerçekten de siyahın yapabileceği bütün hamlelere karşı beyazın hazır matları var...

Sosyal Bilimler

Ekonomi günlük hayatta sıkça duyduğumuz ve kullandığımız bir kavram. Konuşma dilinde bireylerin günlük yaşamlarını etkileyen parayla ilgili unsurların ortak ifadesi olduğu düşünülür.

Sosyal Bilimler

2001 yılında başlatılan TÜBA-Üstün Başarılı Genç Bilim İnsanı Ödülleri Programı (GEBİP) ile temel bilimlerden mühendisliğe, sosyal bilimlerden tıbba pek çok alandan genç bilim insanı ödüllendiriliyor.

Sosyal Bilimler

Türkiye Bilim ve Teknoloji Merkezleri (TÜBİTEM) Konferansı’nın ikincisi bu yıl 11 – 12 Eylül 2018 tarihlerinde Bursa Büyükşehir Belediyesi ve TÜBİTAK iş birliğiyle Bursa’da gerçekleştirilecek.

Sosyal Bilimler

Alışkanlıklar, aynı durum ve şartlar altında sıklıkla sergilenen ve planlanmadan, kendiliğinden gerçekleşen davranışlar olarak tanımlanabilir. Yeni bir alışkanlık edinme sürecinde de belirli bir süre bu alışkanlığın gerektirdiği davranışları düzenli olarak yapmamız gerektiğini düşünürüz.

Sosyal Bilimler

Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından düzenlenen Konya Bilim Merkezi Sosyal Bilimler Makale Yarışması’na makale göndermek isteyenler için son başvuru tarihi 30 Temmuz 2018.