Skip to content Skip to navigation

Yıldızların Uzaklığı Nasıl Ölçülür? – II

Uğur Contu
27/05/2015 - 16:49

10.000 Işık Yılından Daha Uzak Yıldızlar

Dünya’ya 10.000 ışık yılından daha uzak olan yıldızlar ile aramızdaki mesafe, paralaks açısı 0’a çok yakın (0,0000001⁰’den küçük) olduğu için paralaks yöntemi ile belirlenemez. Bu yıldızların uzaklığını belirlemek için başka yöntemler kullanmak gerekir.

Parlaklıkları ile parlaklıklarının zaman içindeki değişimi arasında ilişki bulunan yıldızlara Sefeid denir. Dünya’dan gözlemlenen parlaklıklarını kullanarak bu yıldızların ne kadar uzakta olduklarını hesaplamak mümkündür. Bir noktayı farklı miktarda aydınlatan iki lamba olduğunu ve bu lambaların yaydığı ışık miktarını bildiğimizi farz edelim. Karanlık bir sokakta iki arkadaşımız lambaları bizden farklı uzaklıktaki iki noktada yaksınlar. Eğer her iki lamba da hemen hemen eşit parlaklıkta görülüyorsa, daha çok ışık yayanın daha uzakta olduğunu herhangi bir sayısal işlem bile yapmadan söyleyebiliriz. Eğer bunlardan herhangi birinin uzaklığını biliyorsak, gözlem verilerini kullanarak diğerinin mesafesini de hesaplayabiliriz. Uzaklığı paralaks yöntemi ile hesaplanabilen yıldızlar ile ilgili bilgiler kullanılarak bu yöntemle yaydığı ışık miktarı bilinen yıldızların uzaklığı hesaplanabiliyor. Ancak kötü haber şu ki, 50 milyon ışık yılından daha uzaktaki objeler için bu yöntem de işlevini yitirmeye başlar. Çünkü elde ettiğimiz görüntüler, uzaklık hesabını yapmaya yetecek kadar belirgin değildir. Bu durumda da başka bir tekniğe ihtiyaç duyulur. (Gözlemlenen en uzak yıldız Dünya’ya 55 milyon ışık yılı uzaktadır.)

Enerjisi biten dev bir yıldızın şiddetle patlamasına, yani ölmesine süpernova adı verilir. Birkaç hafta süren patlama esnasında, Güneş’in tüm ömrü boyunca yayacağı miktarda enerji açığa çıkar. Süpernova patlamalarından arta kalan maddelerin evrenin farklı yerlerine yayılarak yeni yıldız sistemlerinin oluşmasına ön ayak olduğu düşünülüyor. Süpernovalar o kadar parlaktır ki çok uzak mesafelerden bile gözlemlenebilirler. Ayrıca bazı süpernova patlamalarının azami parlaklıkları ile yok olma süreleri doğru orantılıdır. Bu durum yine Dünya’ya ulaşan ışık miktarını kullanarak mesafeyi hesaplamaya imkân verir. Süpernova patlamaları gökbilimciler için çok önemli anlardır. Çünkü çok kısa süreler içinde gerçekleştikleri için çok nadir gözlemlenebilen olaylardır.

Bugün bildiğimiz en uzak gökada bize 30 milyar ışık yılı mesafededir. Evren 13,8 milyar yaşında olduğu için, bir gökadanın 30 milyar ışık yılı uzakta olması evrenin genişlemesinin bir sonucudur. Genişleme evrenin uzak kısımları arasındaki mesafelerin zamanla artmasına neden olduğu için gökbilimde bahsedilen mesafelere iki açıdan bakmak gerekir: gözlemlediğimiz objenin ışığının bize ulaşırken katettiği mesafe ve evrenin genişlemesi göz önüne alındığı zaman o objenin bugünkü uzaklığı.

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Gökbilime biraz da olsa ilgi duyuyorsanız sizin de gökyüzünde ilk bakışta fark ettiğiniz yıldızların oluşturduğu şekiller vardır. Gözlem yaptıkça gökyüzündeki daha fazla şekil ve bu şekilleri oluşturan gökcisimleri hakkında bilgi sahibi olursunuz. 

Gökbilim ve Uzay

2018 TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG) Lisans Öğrencileri Yaz Programı başvuruları 4 Mayıs’ta sona eriyor.

Gökbilim ve Uzay

Karanlık maddenin doğası bugün hâlâ tartışma konusu. Ancak fizikçilerin çoğunun üzerinde anlaştığı bir nokta varsa o da karanlık maddenin gökadaların oluşumu açısından çok önemli olduğudur. 

Gökbilim ve Uzay

Yıldırım bir uçağa çarptığında hiç zarar vermeyebileceği gibi ciddi hasarlara da yol açabilir. Yıldırımların sebep olduğu son kaza 1988 yılında meydana geldi. Sonraki yıllarda ise yıldırımların uçaklar üzerinde etkilerinin belirlenmesi sayesinde etkin koruma teknikleri geliştirildi.

Gökbilim ve Uzay

2014’ten beri düzenlenen ODTÜ Bilim Günleri bu yıl 28-28 Nisan’da gerçekleştirilecek.

Gökbilim ve Uzay

Gökbilimciler Samanyolu’nun merkezindeki devasa karadeliğin etrafında onlarca karadelik keşfetti. Sonuçlar, yıllar önce öne sürülmüş, çok büyük kütleli karadeliklerin binlerce karadelik tarafından çevrelendiğini öne süren bir kuramı destekliyor. Dr. Charles J. Hailey ve arkadaşlarının konu hakkında yazdığı makale Nature’da yayımlandı.

Gökbilim ve Uzay

Güneş ışığı beyazdır fakat içinde birçok farklı rengi barındırır. Bu farklı renkleri, beyaz ışığı bir prizmadan geçirdiğimizde ya da bir gökkuşağı oluştuğu sırada görebiliriz. Güneş’ten gelen beyaz ışık Dünya atmosferinde yol alırken birçok parçacıkla çarpışarak saçılır.

Gökbilim ve Uzay

Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi her yıl olduğu gibi bu yıl da kapılarını 7'den 77'ye tüm  gökyüzü meraklılarına açıyor. 21 Nisan’da başlayacak Halk Günü etkinlikleri ekim ayı sonuna kadar devam edecek ve ayda bir gerçekleştirilecek.

Gökbilim ve Uzay

Uluslararası bir araştırma grubu yeni bir ötegezegen keşfetti. K2-229b adı verilen, Dünya’ya yaklaşık 340 ışık yılı mesafedeki gezegenin çok yoğun bir çekirdeğe sahip olması bakımından Merkür’e benzediği belirtiliyor. 

Gökbilim ve Uzay

Dünya üzerindeki bir noktanın konumunu enlem ve boylam bilgilerine göre veririz. Peki, gökcisimlerinin örneğin yıldızların, gezegenlerin ve uyduların gökyüzündeki konumlarını nasıl belirleyebiliriz?