Skip to content Skip to navigation

Karanlık Madde ve Büyük Kütleli Gökadalar

Dr. Mahir E. Ocak
02/04/2020 - 19:01

Gökadalar ışıkla etkileşmediği için görülmeyen ancak kütleçekimi aracılığıyla varlığını belli eden bir karanlık madde halesiyle çevrilidir.

Evrendeki toplam madde miktarının %85’ini karanlık madde oluşturur. Karanlık madde ışıkla etkileşmediği için doğrudan görülemez. Ancak karanlık madde kütleçekimi aracılığıyla sıradan madde ile etkileşir. Karanlık maddenin gökadaların oluşumunda önemli bir role sahip olduğu biliniyor.

Genel görelilik kuramı kütlenin uzayı büktüğünü söyler. Bu durum uzak gökadalardan Dünya’ya ulaşan ışığın karanlık maddenin çekiminden de etkilenmesine neden olur. Gözlemlenen bir gökada ile Dünya arasında yüksek miktarda karanlık madde olması, gökadanın olduğundan daha büyük görünmesine yol açar. Tıpkı merceklerin cisimleri olduğundan daha büyük göstermesine benzediği için bu durum “kütleçekimsel mercekleme” olarak adlandırılır.

Kütleçekimsel mercekleme bir gökadanın olduğundan daha büyük görünmesini sağlar. Mercekleme etkisi evrendeki kütle dağılımı hakkında bilgi verir.

Son on yılda yapılan bilimsel çalışmalar, büyük kütleli gökadaların nasıl oluştuğunun daha iyi anlaşılmasını sağladı. Bugün yaygın olarak kabul gören görüş, çok büyük kütleli gökadaların iki aşamada oluştuğunu iddia eder. İlk aşamada karanlık madde halesiyle çevrili bir uzaydaki madde, kütleçekimi etkisiyle bir araya gelmeye ve yavaş yavaş yıldızları oluşturmaya başlar. Böylece gökadanın kütlesinin büyük kısmı yıldızlarda birikir. İkinci aşamada, kendi içindeki yıldız oluşumları yavaşladıktan sonra, gökada civardaki başka gökadaların dış kısımlarından yıldızlar yakalayarak büyümeye devam eder. Bilgisayar benzetimleri ve gözlemler de bu hipotezin doğru olduğuna işaret ediyor.

Bir grup gökbilimci Subaru Teleskobu ile gözlemler yaparak kütlesi gökadamızınkinden daha büyük 3200 gökadayı incelemişler. Ayrıca mercekleme verilerini ve yıldızlardaki kütlelerin gökada içindeki dağılımını kullanarak gökadaları çevreleyen karanlık madde halesinin zaman içindeki gelişimi hakkında bilgi edinmenin bir yolunu bulmuşlar. Geliştirilen bu yeni yöntem sayesinde gelecekte büyük kütleli gökadaların oluşumunun ve gelişiminin daha iyi anlaşılabileceği düşünülüyor. 

Gökbilimciler tarafından oluşturulan karanlık madde haritasında benzer kütle dağılımına sahip bölgeler aynı renkte görülüyor.

Şu an için elde edilen sonuçlar, benzer kütleye sahip iki gökadadan daha hacimli olanın daha büyük kütleli karanlık madde halesine sahip olduğunu gösteriyor.

Araştırma ile ilgili detaylı bilgiye Dr. Song Huang ve arkadaşlarının Monthly Notices of the Royal Astronomical Society’de yayımladıkları makaleden ulaşabilirsiniz.

 

 

 

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Uluslararası bir araştırma grubu, nötrinoların ve antinötrinoların birbirlerine dönüşme süreçleri arasında belirgin farklar tespit etti.

Gökbilim ve Uzay

Uluslararası Uzay İstasyonu’nda yapılan çalışmalar sonucunda mezosfer deliklerini aydınlatan yeni bir tür “kutup ışığı” keşfedildi.

Gökbilim ve Uzay

Kaliforniya Teknoloji Enstitüsünde çalışan bir grup araştırmacı da 2012 yılında tamamlanan Rossi X-Işını Zamanlama Kâşifi (RXTE) görevi sırasında toplanan verilerde karadelikler tarafından hareket yönü tersine çevrilen ışık ışınlarının izlerine rastlamışlar. 

Gökbilim ve Uzay

Son günlerde gökyüzünde ip gibi dizilmiş parlak noktaların geçişine tanık olmuş olabilirsiniz. Bu durumun nedeni, fütüristik projeleriyle bildiğimiz Elon Musk’ın sahip olduğu SpaceX şirketi tarafından geliştirilen Starlink projesi.

Gökbilim ve Uzay

Mayıs ayında Merkür ve Venüs’ü gün batımından sonra; Mars, Satürn ve Jüpiter’i ise gün doğumundan sonra gökyüzünde görebilirsiniz.

Gökbilim ve Uzay

TÜBİTAK tarafından düzenlenen canlı bilim söyleşilerinin dördüncüsü, 7 Mayıs 2020 tarihinde saat 17.00’de TÜBİTAK Bilim Genç YouTube kanalında canlı olarak yayınlanacak. 

Gökbilim ve Uzay

Güneş panellerinden yansıyan ışıklar sayesinde uyduları geceleri gökyüzünde rahatça görmek mümkün. Uydulardan yansıyan bu ışık, ışığa duyarlı gözlem aletleri tarafından da algılanıyor ve bu durum bazen verilerde bozulmalara sebep olabiliyor.

Gökbilim ve Uzay

Dünya’dan Mars’a gitmek için neden belirli zamanlar daha uygun diye merak etmiş miydiniz?

Gökbilim ve Uzay

Bu soruyu cevaplayabilmek için ilk olarak ısının nasıl yayıldığını anlamamız gerekir. Isı ışıma, iletim ve konveksiyon olmak üzere üç yolla yayılır.

Gökbilim ve Uzay

Bütün dünyada hayatı etkileyen yeni tip koronavirüs salgını uzay çalışmalarını da olumsuz etkiledi. Birçok ülkede okullar kapanınca anne ve babalar da çocuklara bakmak üzere işi bırakmak ya da yavaşlatmak durumunda kaldı.