Okuryazarlık yalnızca kelimeleri okuyabilmek değildir. Günümüzde okuryazarlık; bilgiyi anlamayı, sorgulamayı, güvenilir kaynakları ayırt etmeyi ve öğrendiklerimizi yaşadığımız dünyayla ilişkilendirmeyi de içeriyor. İklim değişikliğiyle ilgili haberleri, verileri ve tartışmaları doğru değerlendirebilmek de bu becerilerin giderek daha önemli hâle gelen bir parçası.

Ödevimiz için araştırma yaparken, ilgimizi çeken bir konu üzerinde çalışırken ya da sadece bir yerde beklerken bile kendi kendimize oyalanmak için yapay zekâ destekli sohbet robotlarıyla konuşmak artık günlük hayatımızın bir parçası hâline geldi. Günlük yaşamda giderek daha fazla kullandığımız bu teknoloji, ruh sağlığı alanında da çeşitli amaçlarla karşımıza çıkıyor. Peki, psikoloji dünyasında yapay zekâya neden ihtiyaç duyuluyor?

İnsan beyninin nasıl çalıştığına ilişkin bilgilerin tamamı laboratuvarlarda yapılan deneylerden elde edilmedi. Nörobilim tarihindeki bazı önemli keşifler, talihsiz kazalar veya ağır yaralanmalardan beklenmedik biçimde kurtulan insanların yaşadığı vakalar sayesinde ortaya çıktı. Peki, bir insanın kişiliğini ya da bazı yeteneklerini bir anda değiştirebilen bu olaylar beynimizi anlamamıza nasıl ışık tuttu?

Hiç fark ettiniz mi? Aynı hastalığa sahip iki kişi aynı ilacı aynı dozda kullanmasına rağmen biri kısa sürede iyileşirken diğeri beklenen faydayı göremeyebilir. Üstelik bazı kişiler ilacı herhangi bir sorun yaşamadan kullanırken bazılarında ciddi yan etkiler ortaya çıkabilir. Günlük yaşamda sıkça karşılaşılan bu farklılığın en önemli nedenlerinden biri genetik yapımızdır. İşte bu noktada karşımıza son yılların en dikkat çekici bilim alanlarından biri olan farmakogenetik çıkıyor. Farmakogenetik, genlerimizin ilaçlara verdiğimiz yanıtı nasıl etkilediğini araştıran bir bilim dalıdır.

Yapay zekâ sistemleri, bulut hizmetleri ve dijital platformlar büyüdükçe veri merkezlerinin enerji ihtiyacı da hızla artıyor. Bu artış, bazı araştırmacıları ve teknoloji şirketlerini alışılmadık bir fikri tartışmaya yöneltiyor: Veri merkezleri bir gün Dünya yörüngesinde kurulabilir mi?

Beynimiz her gün çok sayıda duyusal uyaranı ve bilgiyi işler. Bir yüzü tanımamız, bir şiiri ezberlememiz ya da yıllar önce yaşadığımız bir olayı hatırlamamız, yaklaşık 86 milyar sinir hücresinin oluşturduğu olağanüstü bir iletişim ağı sayesinde mümkün olur.

Bir sabah markete gittiğinizde ekmek fiyatlarının aşırı yükselmiş olduğunu düşünün. Bunun nedeni sadece buğday üretiminin azalması olmayabilir. Dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan savaşlar, kuraklıklar, enerji krizleri veya ticarette ortaya çıkan aksaklıklar da soframıza gelen gıdaların fiyatını etkileyebilir. Bu nedenle tarım ve gıda, günümüzde yalnızca üretimle ilgili bir alan olarak değil, ülkelerin geleceğini etkileyen stratejik bir konu olarak görülüyor. Başka bir ifadeyle tarım ve gıda, bir millî güvenlik meselesi hâline geliyor.

İklim değişikliği yalnızca hava sıcaklıklarının artması anlamına gelmiyor. Kuraklık, seller, orman yangınları ve aşırı hava olayları, temiz suya erişimden tarımsal üretime, sağlıktan yerleşim alanlarının güvenliğine kadar pek çok alanı etkileyebiliyor. Üstelik bu etkiler herkes tarafından aynı şekilde hissedilmiyor.

Market raflarında yer alan pek çok hazır gıda; fark edilmesi zor, farklı isimlerle karşımıza çıkan eklenmiş şekerler içeriyor. Özellikle “glikoz şurubu”, “fruktoz şurubu”, “yüksek fruktozlu mısır şurubu (HFCS)” ve diğer nişasta bazlı şekerler, modern beslenme düzeninin en yaygın bileşenlerinden biri hâline gelmiş durumda. Gazlı içeceklerden meyveli yoğurtlara, paketli soslardan kahvaltılık gevreklere kadar birçok üründe kullanılan bu şekerler, yalnızca tat vermekle kalmıyor; özellikle aşırı tüketildiklerinde metabolik sağlık üzerinde zararlı etkiler oluşturabiliyor.

Başımız ağrıdığında bir ağrı kesici alırız ve bir süre sonra ağrımız azalır. Peki küçücük bir tablet, vücudumuzda etkisini nasıl gösterir? Daha da ilginci, bazı ilaçlar beynimize ulaşabilirken bazıları neden ulaşamaz?

Antarktika, kalın buz tabakalarıyla kaplı, dünyanın en zorlu yaşam alanlarından biri. Uçsuz bucaksız beyazlığın hâkim olduğu bu donmuş coğrafyada ilk bakışta açıklaması güç bir doğa olayı yer alıyor: Taylor Buzulu’nun içinden akan koyu kırmızı renkli bir şelale.

Polen alerjisi denince çoğu kişinin aklına ilkbahar gelir. Oysa polen mevsimi yalnızca bahar aylarıyla sınırlı değildir. Ankara’da ve Türkiye’nin farklı bölgelerinde yapılan aerobiyolojik çalışmalar, polenlerin yılın büyük bir bölümünde havada bulunduğunu gösteriyor.

Sabah uyandığınızda giydiğiniz kıyafetlerin, sırtınıza aldığınız çantanın, belki de şu an üzerine oturduğunuz koltuğun kumaşının nasıl üretildiğini hiç merak ettiniz mi? Kullandığımız kumaşlar sadece moda dünyasının bir parçası değil, aynı zamanda malzeme ve tekstil bilimlerinin günlük yaşamımızdaki en önemli uygulama alanlarından biri.

Yumurta haşlanırken şeffaf ve akışkan yumurta akının dakikalar içinde nasıl bembeyaz ve katı bir hâle dönüştüğünü hiç düşündünüz mü?

Akıllı telefonlarımızın klavyelerinde sıkça kullandığımız bu küçük sarı yüzler ve semboller, mesajlarımızı destekleyen görseller olmaktan çıkıp 21. yüzyılın küresel iletişim unsurlarına mı dönüşüyor?

Bir düşünce nasıl oluşur? Bir hareketi nasıl başlatır ya da bir anıyı nasıl hatırlarız? Bu soruların yanıtı, beynimizde sürekli işleyen bir iletişim ağıyla ilgilidir. Bu ağda bilgi, elektriksel ve kimyasal sinyaller aracılığıyla iletilir.

Başınız ağrırken sevdiğiniz bir şarkıyı açıp bir süre sonra rahatladığınızı hissettiğiniz oldu mu? Bu durum bir tesadüf olmayabilir. Müziğin sağlıkla ilişkisi üzerine son yıllarda yapılan çalışmalar, müziğin ağrı deneyimini etkileyebildiğini gösteriyor. Peki bu etki nasıl ortaya çıkıyor?

Yapay zekâ tarafından oluşturulan ve seri üretilen düşük kaliteli metin, görsel, video veya ses gibi dijital içerikler “yapay zekâ kirliliği” veya İngilizce adıyla AI slop olarak adlandırılıyor. Bu tür içeriklerin yaygınlaşması kullanıcıların dijital içeriklere karşı duyarsızlaşmasına, görsel okuryazarlığın ve dijital medyaya olan güvenin zayıflamasına neden olabiliyor. Yanlış ya da yanıltıcı içerikler insanların bilgiye dayalı karar verme süreçlerini olumsuz etkileyebiliyor.

Heyelanlar, daha çok ani ve yıkıcı afetler olarak görülse de aslında Dünya’nın yüzeyini sürekli şekillendiren ve ekosistemlerden iklim sistemlerine kadar uzanan geniş etkilere sahip jeolojik süreçlerdir.

Telefonumuzun sessizde hatta kapalı olsa bile yalnızca yakınımızda bulunması dikkatimizi biz fark etmeden etkileyebilir. Araştırmalar, bu etkinin düşündüğümüzden daha güçlü olabileceğini gösteriyor.

Vücudunuzu yaşayan devasa bir şehir olarak hayal edin. DNA, bu şehrin nasıl kurulacağını gösteren plandır. Proteinler, bu planı ayakta tutan ve işleri yürüten görevlilerdir. Metabolomik ise bu şehrin o anki trafiğidir. Hangi yolların tıkalı olduğu, hangi araçların hareket hâlinde olduğu ve nerede ne kadar enerji harcandığı, küçük moleküller olan metabolitlerin izinden okunur. Kısacası genler biyolojik yapımıza yani o şehrin potansiyeline işaret ederken metabolomik, şehrin o anki yaşam akışını ortaya koyar.

Musluğu açtığımızda akan suyun belki de milyonlarca yıl önce bir dinozorun içtiği suyla aynı olabileceğini hiç düşündünüz mü? Ya da yağmur damlalarının bir zamanlar okyanusta dalgalarla savrulduğunu? Kulağa şaşırtıcı gelse de bu mümkün. Çünkü Dünya’daki su, sürekli dolaşım hâlindedir. İşte bu dolaşıma hidrolojik döngü yani su döngüsü denir.

Girdiğimiz mağazada çalan bir müzik, farkında olmasak da orada ne kadar vakit geçireceğimizi, hangi ürünlere yöneleceğimizi ve ne kadar harcama yapacağımızı etkileyebilir. Peki bu görünmez etki nasıl ortaya çıkıyor?

Hawaii kıyılarında yaşayan kısa kuyruklu Hawaii kalamarı, vücudunda barındırdığı ışık üreten bakteriler sayesinde deniz tabanına düşen gölgesini neredeyse tamamen ortadan kaldırabilir. Bu dikkat çekici uyum, hayvanlar ve mikroorganizmalar arasında görülen en etkileyici simbiyotik ilişkilerden biridir.

Bitkiler bize yeşil görünür. Ancak bu renk, bitkinin doğrudan kendi yapısından kaynaklanan bir renk değil, ışığın bitki hücrelerindeki pigmentlerle etkileşiminin bir sonucudur.

Telefonunuzu her elinize aldığınızda sosyal medyada sizi bekleyen beğenileri kontrol etme isteği duyuyorsanız yalnız değilsiniz. Üstelik bu davranış yalnızca bir alışkanlık değil, beynimizin ödül ve motivasyon sistemleriyle yakından ilişkili. Peki sosyal medyadaki küçük bir “beğeni” bizi neden bu kadar etkiliyor?

Doğadaki birçok canlı, Dünya’nın manyetik alanını algılayarak yönünü bulabiliyor. Bilim insanları bu canlıların yön bulma yeteneklerini inceledikçe sandığımızdan çok daha karmaşık ve etkileyici mekanizmalarla karşılaşıyor. Fare kulaklı yarasalar da bu şaşırtıcı yeteneğe sahip canlılardan biri.

Teknolojik gelişmeler yalnızca sanayiyi değil, tarımı da dönüştürüyor. Günümüzde üretim süreçlerinin dijital verilerle desteklenmesi hem verimliliği artırıyor hem de çevresel etkileri azaltmayı hedefliyor.

İklim krizini anlamak, sadece bilimsel bilgiyi öğrenmeyi değil, günlük hayatımızda doğru kararlar almayı ve çözümün parçası olmayı da gerektiriyor. Bu noktada eğitim, toplumun iklim okuryazarlığı kazanmasında ve geleceğin çözümlerini üretebilmesinde kilit bir rol oynuyor.

Kış aylarında doğa sessizleşir. Kuşların çoğu göç eder, memeliler inlerine çekilir. Oysa bazı türler, kışı geçirmek için sıra dışı bir yol izler: Donmak.