Skip to content Skip to navigation

Chang’e-4 Uzay Aracı ve Ay’ın Dünya’dan Görünmeyen Yüzü

Doç. Dr. Timur Şahin
23/02/2019 - 08:00

Ay’ın görünmeyen yüzünde bulunan, 186 km çapındaki Von Karmán Krateri’nin Ay Keşif Uzay Aracı (LRO) tarafından çekilen görüntüsü

Aralık 2018’de fırlatılan Chang’e-4 uzay aracı üç hafta boyunca Ay’ın etrafındaki yörüngede dolandıktan sonra 3 Ocak’ta Ay’ın Dünya’dan görünmeyen yüzündeki Von Kármán Krateri’ne indi. Böylece ilk kez Ay’ın görünmeyen yüzüne bir uzay aracı indirilmiş oldu. Chang’e-4, Ay’ın görünmeyen yüzünün bugüne kadar kaydedilen yüksek uzaysal çözünürlüklü (bir görüntü üzerinde birbirine çok yakın iki noktanın birbirinden ayırt edilmesini sağlayan özellik) ve en güncel görüntülerini Dünya’ya gönderiyor. Chang’e-4 adını Çin mitolojisindeki Ay tanrıçasından alıyor.

Chang’e-4 uzay aracında bitki yetiştirmek amacıyla tasarlanmış, küçük bir ekosistem işlevi gören bir “biyosfer” de var. Bu mini biyosferdeki koşullar (örneğin sıcaklık) Dünya’dan kontrol edilebiliyor. Mini biyosferin içinde pamuk tohumu, üzüm çekirdeği, patates, turpgillerden bir bitkinin (Arabidopsis  thaliana) yanı sıra sirke sineği yumurtaları ve maya da var. Chang’e-4 Ay’ın yüzeyine indikten sonra mini biyosferin içindeki üzüm, patates ve pamuğun çimlendiği ancak sıcaklık uygun değerde tutulamadığı için deneyin sonlandırıldığı açıklandı.

Chongqing Üniversitesi - Fotoğrafta mini biyosferde çimlenen pamuk tohumları görülüyor.

Ay’daki koşullar Dünya’dakinden çok farklıdır. Ay yüzeyindeki bitkiler çok daha güçlü güneş ışınlarına maruz kalır. Ayrıca Ay’daki kütleçekimi Dünya’dakinden çok daha zayıftır. Chang’e-4’teki mini biyosfer Ay’da fotosentez sürecinin nasıl işlediğine dair değerli bilgiler sağlayacak. Elde edilen bu bilgiler insanların başka gezegenlerde örneğin Mars’ta yaşama ve kolonileşme çalışmalarına katkı sağlayacak.

Ayrıca Ay’a inen uzay aracında Ay toprağına etki eden yüksek enerjili parçacıkları (örneğin kozmik ışınlar, nötronlar) tespit eden ve radyasyon duyarlılığını ölçen bir cihaz da var. Kısaca LND olarak adlandırılan cihaz gadolinyum (Gd) elementinden imal edilmiş bir ikiz dedektörden oluşuyor. LND cihazı Güneş’ten yayılan yüksek enerjili parçacıkların helyosfer içinde taşınma sürecinin anlaşılmasına ışık tutacak. Elde edilen veriler aynı zamanda Ay yüzeyinin yapısı hakkında da bilgiler sağlayacak.

Chang’e-4 radyo sinyallerinin tespiti için önemli rol oynayacak. Evrenin ilk oluştuğu dönemi temsil eden radyo dalga boyundaki bazı zayıf sinyallerin tespit edilmesini zorlaştıran Dünya kaynaklı radyo yayınları Ay’ın Dünya’dan görülemeyen tarafına ulaşamaz.

Chang’e-4 ayrıca yüksek enerjili kozmik ışınların da tespit edilmesinde kullanılacak. Böylece Ay yüzeyi yüksek enerjili parçacıklar için büyük bir laboratuvar görevi üstlenecek.

 

Peki, Bu Kadar Veri Dünya’ya Nasıl İletilecek?

Queqiao veri aktarım uydusu - Çin Bilimler Akademisi

Chang’e-4’ün topladığı verilerin yeryüzüne aktarılmasında, Uluslararası Uzay İstasyonu ve Hubble Uzay Teleskobu projelerinde olduğu gibi, bir iletişim uydusu kullanılıyor. Bir Çin halk öyküsünden esinlenilerek Queqiao adı verilen bu uydu, Chang’e-4’ten önce, 21 Mayıs 2018’de Çin’deki Xichang Uydu Fırlatma Merkezi’nden uzaya gönderilmişti.

Uluslararası Uzay İstasyonu ve Hubble Uzay Teleskobu ile Dünya arasında İzleme ve Veri Toplama Uydusu aracılığıyla iletişim sağlanıyor.

 

Yazar Hakkında:
Doç. Dr. Timur Şahin
Akdeniz Üniversitesi Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Bölümü

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Erboğa Takımyıldızı’nın bir üyesi olan Proxima Centauri, Güneş Sistemi’ne en yakın yıldızdır. 2016 yılında gökbilim alanında yaşanan en önemli gelişmelerden biri, yıldızın etrafında dolanan bir gezegen keşfedilmesi olmuştu. Üstelik Proxima b adı verilen gezenin yaşama elverişli koşullara sahip olma ihtimali de var.

Gökbilim ve Uzay

Antik Çağ’ın Yunan filozoflarından ünlü matematikçi Pisagor, “Tellerin kıpırtısında geometri vardır, küreler arasındaki boşlukların hesaplanmasında da müzik” demiştir. Bundan dolayı, müzik aletlerindeki tellerin uzunluğu ile çıkardıkları sesler arasında bağlantı olduğunu öne süren ilk kişinin de MÖ 6. yüzyılda yaşayan Pisagor olduğu düşünülür.

Gökbilim ve Uzay

2020 yılı Dörtlük (Quadrantid) göktaşı yağmuruyla açılış yapıyor. Yılın ilk göktaşı yağmuru 3-4 Ocak’ta en yüksek etkinliğe ulaşıyor. Dörtlük göktaşı yağmurunun en yüksek etkinliğe ulaştığı tarihte Ay ilkdördün evresinde. Bu tarihte berrak bir gökyüzünde ve şehir ışıklarından uzakta saatte maksimum 120 göktaşı görülebilir.

Gökbilim ve Uzay

Gökbilimci Tycho Brahe’nin ani ölümü özellikle, gökyüzündeki hareketine kimsenin akıl sır erdiremediği Mars’la ilgili gözlemlerine bir süredir devam eden 30 yaşındaki asistanı Johannes Kepler için büyük bir fırsat demekti.

Gökbilim ve Uzay

Kırımlı amatör gökbilimci Gennady Borisov, 30 Ağustos’ta bir kuyrukluyıldız keşfetmişti. Daha sonraları yapılan gözlemler kuyrukluyıldızın yıldızlararası uzaydan gelen bir “ziyaretçi” olduğunu gösterdi.

Gökbilim ve Uzay

Prof. Dr. Berahitdin Albayrak hocamız geçen yıl 13 Aralık’ta gerçekleşen tren kazası sonucu aramızdan ayrılalı tam bir yıl oldu. Bir insanın hayatını kaybetmesi sevenleri ve ailesi için büyük bir üzüntü kaynağı olmasının yanı sıra bilim dünyası için de büyük bir kayıptır.

Gökbilim ve Uzay

Ay’a giden astronotların Ay’a ulaşması yaklaşık üç gün sürmüştü. İnsanların uzaydaki bir sonraki hedefi Mars. Mars’ın ötesindeki gökcisimlerine örneğin Güneş Sistemi’ndeki diğer gezegenlere ya da Güneş Sistemi’nin dışındaki yıldızlara ulaşmak ise çok daha uzun sürecek.

Gökbilim ve Uzay

Hulk çizgi romanında bilim insanı Dr. Bruce Banner laboratuvarda deneyler yaparken bir kaza geçirir ve gama ışınlarına maruz kalan DNA’ları mutasyona uğrar. Bu yüzden Dr. Banner artık her sinirlendiğinde Hulk adı verilen yeşil bir deve dönüşür.

Gökbilim ve Uzay

Türkiye'nin ilk uzay radyasyonu test altyapısı olma özelliği taşıyan ODTÜ Saçılmalı Demet Hattı’nın açılışı yapıldı. Test merkezi Türkiye Atom Enerjisi Kurumunun Sarayköy Nükleer Araştırma Merkezinde kuruldu.

Gökbilim ve Uzay

Yılın son ayında gökyüzünde çıplak gözle gözleyebileceğiniz beş gezegeni de görme fırsatı bulabilirsiniz. Mars ve Merkür aralık ayında Güneş’in doğuşundan önce gökyüzünde. Ayın ilk yarısında Merkür ve Mars'ı Başak Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Spika ile birlikte doğu-güneydoğu ufkunun üzerinde görebilirsiniz.