Skip to content Skip to navigation

Cisimleri Elektriklendirelim

Namdar Gürsönmez
29/01/2020 - 20:12

Kışın soğuk ve kuru havalarda kollarımızın ve bacaklarımızın hareketi giysilerimizin birbirine sürtünmesine yol açar. Halı üzerinde yürüdükten sonra bir arkadaşımıza dokunduğumuzda veya metal bir kapının tokmağını tuttuğumuzda “çıt” diye bir ses çıkar ve birden hafif bir acı hissederek irkiliriz. Çoğu kez yünlü kazağımızı çıkartırken kulaklarımızda ufak bir karıncalanma ile birlikte çıtırtılar duyarız. Karanlık bir odada ise sesle beraber küçük kıvılcımların da çıktığını görebiliriz.

Bu tür olayların elektriksel yüklerden kaynaklandığını biliyor muydunuz? Cisimlerin sahip olduğu elektriksel yüklerin yer değiştirmesine elektriklenme diyoruz. Günlük hayatta pek çok durumda cisimler elektriklenir. Şimşek ve yıldırım gibi doğa olayları da elektriklenme sonucu oluşur.

Tasarla ve Yap köşesinin bu etkinliğinde maliyeti uygun malzemeler ile cisimlerin nasıl elektriklendiğini gösteren bir düzenek tasarlıyoruz.

Nelere İhtiyacımız Var?
•    2 adet 1,5 x 2,5 x 16,5 cm boyutlarında tahta
•    2 adet 1,5 x 2,5 x 29,5 cm boyutlarında tahta
•    1 adet 3 mm kalınlığında, 20 x 30 cm boyutlarında şeffaf pleksi (bir tür plastik)
•    1 adet 20 x 30 cm boyutlarında siyah maket karton
•    1 adet 1,5 x 10 x 15 cm boyutlarında strafor
•    4 adet 3 cm uzunluğunda çivi
•    Yünlü kumaş parçası
•    Makas
•    Çift taraflı bant
•    Çekiç

Uyarı:
Kesici ve delici aletler dikkatli kullanılmalıdır.

Ne Yapıyoruz?
. Bu aşamada tahtaları, çivileri ve çekici kullanarak bir dikdörtgen çerçeve hazırlayalım.

. Siyah maket kartonu çift taraflı bandı kullanarak ahşap çerçeveye yapıştıralım.

. Çerçevenin diğer kısmına görseldeki gibi çift taraflı bandı yapıştıralım.

 

. Straforu küçük parçalara ayırarak düzeneğimizin iç kısmına dolduralım.

. Çift taraflı bandın koruyucu kısmını çıkarıp üzerine şeffaf pleksiyi yapıştırarak düzeneğimizi tamamlayalım.

. Yün kumaşı şeffaf pleksiye sürtelim ve neler olduğunu gözlemleyelim.
Aynı işlemi kurutulmuş baharatlar, pirinç veya alüminyum folyo parçalarıyla da tekrar edebiliriz.

Ne OIdu?
Artı “+” ve eksi “-” olmak üzere iki tür elektriksel yük vardır. Üzerindeki artı yük sayısı eksi yük sayısından fazla olan cisimler artı yüklü cisimler, eksi yük sayısı artı yük sayısından fazla olan cisimler ise eksi yüklü cisimlerdir. Artı ve eksi yük sayıları eşit olan cisimler ise nötr (yüksüz) cisimler olarak isimlendirilir.

Elektriksel yükler maddeler arasında transfer edilebilir. Örneğin ebonit (sert kauçuk) çubuk yün kumaşa sürtüldüğünde elektronlar yünden ebonit çubuğa geçer ve ebonit çubuk eksi yükle yüklenir. Ebonit çubuk gibi davranan cisimler eksi yükle yüklenebilen cisimlerdir. Benzer şekilde cam bir çubuk ipek bir kumaşa sürtüldüğünde eksi yüklü elektronlar camdan ipeğe geçer ve cam artı yükle yüklenir. Cam gibi davranan cisimler artı yükle yüklenebilen cisimlerdir.

Aynı elektriksel yük ile yüklü cisimler birbirini iterken zıt yüklü cisimler ise birbirlerine çekme kuvveti uygular.

Hazırladığımız düzenekte yün kumaşı şeffaf pleksiye sürttüğümüzde şeffaf pleksi eksi yükle yüklenebilen cisimlere benzer şekilde davranarak elektriklendi. Çünkü yün kumaşta bulunan eksi yüklü elektronlar sürtünmenin etkisiyle şeffaf pleksiye geçti. Böylece şeffaf pleksi eksi yükle yüklenmiş oldu.

Eksi yük ile yüklenen şeffaf pleksi ile artı yüklü strafor parçacıkları birbirini çektiği, eksi yük ile yüklenen şeffaf pleksi ile eksi yüklü strafor parçacıkları birbirini ittiği için strafor parçacıkları gelişigüzel şekilde hareket etti.

Artı yüklü strafor parçacıkları hareket ederken eksi yüklü şeffaf pleksiye temas ettiklerinde elektron transferi yaparak nötr (yüksüz) hâle geldi.

 

 

Kaynak:
•    Komisyon, 7. Sınıf Fen ve Teknoloji Ders Kitabı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınevi, Ankara, 2012.

Yazar Hakkında:
Namdar Gürsönmez
Fen Bilimleri Öğretmeni
İzmir Çiğli-Karşıyaka Aydoğan Yağcı Bilim ve Sanat Merkezi

İlgili İçerikler

Fizik

Deneyler köşesinin bu etkinliğinde basit bir kondansatör tasarlayıp birçok elektrik devresinde kullanılan bu elektronik devre elemanının çalışma prensibini öğreniyoruz.

Fizik

Yenilenebilir enerji kaynaklarının başında güneş enerjisi geliyor. Ancak güneş ışığından aldığı enerjiyi elektriğe dönüştüren geleneksel fotovoltaik gözeler sadece gündüzleri çalışıyor. Gündüzleri elde edilen enerjiyi geceleri kullanabilmek içinse başka enerji biçimlerine dönüştürüp depolamak gerekiyor.

Fizik

Fren pedalına hafif bir dokunmayla, yüklü bir kamyonun nasıl durduğunu öğrenmek ister misiniz? Sürücü tarafından fren pedalına uygulanan kuvvet, fren hidroliği tarafından balatalara iletilir. Balatalar da tekerleklerle bağlantılı fren disklerini sıkıştırarak aracın yavaşlamasını ve durmasını sağlar.

Fizik

Yarasalar ilgi çekici bir özelliğe sahip: Ses dalgalarını kullanarak tamamen karanlık bir ortamda çevrelerindeki nesnelerin yerini belirleyebiliyorlar. Görme engelli bazı insanların da bu özelliğe sahip olduğu biliniyor.

Fizik

Tasarla ve Yap köşesinin bu etkinliğinde maliyeti uygun malzemeler kullanarak elektrik enerjisi elde edip enerjiyi ışık, hareket ve ses enerjisine dönüştüren bir düzenek tasarlayacağız.

Fizik

Su, elektrik enerjisi kullanılmadan bulunduğu yerden daha yükseğe nasıl taşınabilir? Arşimet bu sorunu milattan önce üçüncü yüzyılda icat ettiği Arşimet vidası ile çözmüştü. Deneyler köşesinin bu etkinliğinde, Arşimet vidası tasarlayarak suyu yukarı taşımak amacıyla kullanılabilecek bir pompa yapıyoruz.

Fizik

Bilim Genç olarak ODTÜ Saçılmalı Demet Hattı ve İVME-R’de yürütülen çalışmalarla ilgili ODTÜ Fizik Bölümü Öğretim Üyesi ve İVME-R Müdürü Prof. Dr. Bilge Demirköz ile bir söyleşi gerçekleştirdik.

Fizik

Bundan yüzyıllar önce Dünya’nın kendi etrafında dönüp dönmediği, ayrıca Dünya’nın mı Güneş’in etrafında yoksa Güneş’in mi Dünya’nın etrafında dolandığı bilim insanları arasındaki en hararetli tartışma konularından biriydi. 

Fizik

Rice Üniversitesinde Prof. Dr. James M. Tour önderliğinde çalışmalar yapan bir grup araştırmacı, karbon içeren atıklardan grafen üretmeye imkân veren bir yöntem geliştirdi. Araştırma ile ilgili makale Nature’da yayımlandı.

Fizik

Gençleri bilim insanlarıyla bir masa etrafında buluşturan TÜBİTAK Bilim Genç Kafe 11 Şubat Uluslararası Bilimde Kadınlar ve Kız Çocukları Günü’nde Ankara, İstanbul ve Samsun’da düzenleniyor. Etkinliğin Ankara’daki konuğu 2019 yılı TÜBİTAK Teşvik Ödülü’nü kazanan Dr. Öğr. Üyesi Emine Ülkü Sarıtaş.