Skip to content Skip to navigation

Dünya’dan Ötegezegen Gözlemi

Dr. Mahir E. Ocak
05/01/2015 - 10:33

Güneş Sistemi’nin dışındaki gezegenler ötegezegenler olarak adlandırılır. Yıldızların aksine ötegezegenlerin gözlemlenmesi çok zordur. Ötegezegenlerin yakınında hemen hemen her zaman bir yıldız bulunur. Yıldızların gezegenlere göre çok daha parlak ve çok daha büyük olması ötegezegenlerin gözlemlenmesini zorlaştırır.

Ötegezegenlerin keşfedilmesinde kullanılan yöntemlerden biri transit olarak adlandırılır. Bir yıldız ile Dünya’nın arasına bir cisim girdiği zaman yıldızdan Dünya’ya ulaşan ışık miktarında azalma olur. Böylece yıldızların gözlemlenen parlaklığının zaman içindeki değişimini inceleyerek etraflarında dolanan ötegezegenleri keşfetmek mümkün olur.

Transit yöntemi ile ötegezegen keşfetmek pek çok bakımdan zordur, hatta bazen imkânsızdır. Örneğin gezegen yörüngede dönerken Dünya ile kendi güneşinin arasından geçmiyorsa transit yöntemi ile belirlenemez. Bunun yanı sıra yıldızın gözlemlenen parlaklığındaki azalma çoğu zaman çok küçüktür. Dünya’nın atmosferinin yıldızlardan gelen ışığı dağıtması da ötegezegen gözlemlerini zorlaştıran bir diğer etkendir. Bu yüzden transit yönteminin kullanıldığı ötegezegen araştırmalarında yeryüzündeki teleskoplar yerine uzaydaki teleskoplar tercih edilir. Günümüzde bu amaçla kullanılan çeşitli uzay teleskopları var. Gelecekte de ötegezegen araştırmalarında kullanmak amacıyla yeni uzay teleskopları kurulması planlanıyor. Örneğin NASA 2017 yılında TESS, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ise 2024 yılında PLATO isimli yeni uzay görevlerine başlamayı planlıyor.

Ötegezegen araştırmaları ile ilgili yakın zamanlarda önemli bir gelişme yaşandı. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi’nde çalışan bir grup araştırmacı, yeryüzünden gözlem yaparak transit yöntemi ile ötegezegen keşfetmeyi başardı. İspanya’ya bağlı La Palma Adası’ndaki Nordik Optik Teleskobu ile yapılan gözlemler sırasında Dünya’dan 40 ışık yılı (ışığın 40 yılda katettiği mesafe) uzaklıktaki 55 Cancri isimli yıldızın etrafında dönen bir ötegezegen keşfedildi. Çapı Dünya’nın çapının iki katı, kütlesi ise Dünya’nın kütlesinin sekiz katı kadar olan gezegen, güneşi etrafındaki bir turunu yaklaşık 18 günde tamamlıyor. Gezegenin yüzeyindeki sıcaklık 1700ºC civarında. Metalleri bile eritebilecek kadar yüksek olan bu sıcaklık, gezegende herhangi bir yaşam biçiminin oluşmasını imkânsızlaştırıyor.

Gelecekte keşfedilmesi muhtemel çok sayıda ötegezegenin tamamının sadece uzay teleskopları ile takip edilmesi çok zor. Bu bakımdan ötegezegenlerin yeryüzünden de gözlemlenebilmesinin çok önemli olduğu belirtiliyor.

Kaynak:

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Prof. Dr. Berahitdin Albayrak hocamız geçen yıl 13 Aralık’ta gerçekleşen tren kazası sonucu aramızdan ayrılalı tam bir yıl oldu. Bir insanın hayatını kaybetmesi sevenleri ve ailesi için büyük bir üzüntü kaynağı olmasının yanı sıra bilim dünyası için de büyük bir kayıptır.

Gökbilim ve Uzay

Ay’a giden astronotların Ay’a ulaşması yaklaşık üç gün sürmüştü. İnsanların uzaydaki bir sonraki hedefi Mars. Mars’ın ötesindeki gökcisimlerine örneğin Güneş Sistemi’ndeki diğer gezegenlere ya da Güneş Sistemi’nin dışındaki yıldızlara ulaşmak ise çok daha uzun sürecek.

Gökbilim ve Uzay

Hulk çizgi romanında bilim insanı Dr. Bruce Banner laboratuvarda deneyler yaparken bir kaza geçirir ve gama ışınlarına maruz kalan DNA’ları mutasyona uğrar. Bu yüzden Dr. Banner artık her sinirlendiğinde Hulk adı verilen yeşil bir deve dönüşür.

Gökbilim ve Uzay

Türkiye'nin ilk uzay radyasyonu test altyapısı olma özelliği taşıyan ODTÜ Saçılmalı Demet Hattı’nın açılışı yapıldı. Test merkezi Türkiye Atom Enerjisi Kurumunun Sarayköy Nükleer Araştırma Merkezinde kuruldu.

Gökbilim ve Uzay

Yılın son ayında gökyüzünde çıplak gözle gözleyebileceğiniz beş gezegeni de görme fırsatı bulabilirsiniz. Mars ve Merkür aralık ayında Güneş’in doğuşundan önce gökyüzünde. Ayın ilk yarısında Merkür ve Mars'ı Başak Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Spika ile birlikte doğu-güneydoğu ufkunun üzerinde görebilirsiniz.

Gökbilim ve Uzay

Mars ile Jüpiter’in yörüngeleri arasındaki bölgede yer alan Asteroit Kuşağı’ndaki Hygiea’ın bu dört kriterden ilk üçünü sağladığı biliniyordu. Ancak geçmişte gökcisminin şeklinin tam olarak nasıl olduğu hakkında bir fikir edinilememişti.

Gökbilim ve Uzay

Yakın zamanlarda Avrupa Güney Gözlemevi’nde (ESO) kurulu Çok Büyük Teleskop’ta (VLT) bulunan X-shooter tayfçekeri yardımıyla elde edilen tayfları analiz eden araştırmacılar, yeni oluşmuş ağır bir elementi ilk kez gözlemsel olarak tespit etti.

Gökbilim ve Uzay

Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Nükleer Radyasyon Dedektörleri Uygulama ve Araştırma Merkezinde (NÜRDAM) Türk bilim insanları tarafından geliştirilen ve üretilen yerli nükleer radyasyon dedektörleri radyasyon ölçümlerin hassas ve güvenli bir şekilde yapılmasına imkân sağlayabilecek.

Gökbilim ve Uzay

Günümüzde gezegenleri, yıldızları, gökadaları, bulutsuları ve diğer gökcisimlerini gözlemlemek için gelişmiş gözlemevleri yani rasathaneler kullanılıyor. Bu rasathanelerin bazıları yeryüzünde kuruluyken bazıları uzayda görev yapıyor. 

Gökbilim ve Uzay

Satürn hiç de fotoğrafta görüldüğü gibi sakin bir yer değil. Güneş Sistemi’nin bilinen en fazla uyduya sahip gezegeni olan Satürn’ün atmosferinde devasa fırtınalar gerçekleşiyor.