Skip to content Skip to navigation

Yeni Bir Kuzey Işığı Türü Keşfedildi

Dr. Cenk Kayhan
19/05/2020 - 17:31

Uluslararası Uzay İstasyonu’nda yapılan çalışmalar sonucunda mezosfer deliklerini aydınlatan yeni bir tür “kutup ışığı” keşfedildi.

Güneş’ten uzaya yayılan yüksek enerjili parçacıklar güneş rüzgârları olarak adlandırılır. Bu parçacıkların bir kısmı Dünya’ya kadar ulaşır. Dünya'nın manyetik alanı güneş rüzgârındaki elektrik yüklü parçacıklara karşı bir kalkan görevi görür. Ancak elektrik yüklü parçacıklar manyetik alan çizgilerine paralel hareket ettiklerinde manyetik kuvvetten etkilenmez. Dünya'nın manyetik alan çizgileri bir kutuptan çıkar, diğerine girer (bkz. yukarıdaki görsel). Kutup bölgelerinde manyetik alan çizgileri neredeyse birbirine paraleldir. Bu manyetik alan çizgilerine paralel bir biçimde Dünya'ya gelen elektrik yüklü parçacıklar kolaylıkla atmosfere girebilir. Ancak Ekvator bölgesinde Dünya’ya yaklaşan elektrik yüklü parçacıklar, manyetik alan çizgilerine paralel değil dik hareket ettikleri için, manyetik alandan etkilenerek yön değiştirir ve Dünya'nın atmosferine girmeyi başaramaz. Bu yüzden kutup ışıkları Ekvator ya da Dünya'nın başka bir bölgesinde değil ancak kutuplara yakın bölgelerde gözlemlenir. Kutup ışıklarının ortaya çıkmasının nedeni, güneş rüzgârındaki parçacıkların atmosferdeki moleküllerle çarpışarak molekülleri uyarmasıdır.

Kutup ışıklarının rengi atmosferde bulunan moleküllerin türüne ve miktarına göre değişir. Eğer atmosferde azot bolsa mavi ve mor, oksijen bolsa kırmızı ve yeşil olarak görülürler.

2012 yılından bu yana kuzey ışıkları üzerine araştırmalar gerçekleştiren bilim insanları, kutup ışıklarının çeşitli fiziksel süreçlerle oluştuğunu biliyordu. Ancak bu ışıkları sınıflandırmak da bir o kadar zordu. Bunun için çok fazla gözleme ve ayrıntılı bilimsel hesaplamalara ihtiyaç vardı.

Keşfedilen yeni kutup ışığı türü, Uluslararası Uzay İstasyonu’na yerleştirilen bilimsel aygıtlarla toplanan verilerin incelenmesiyle ortaya çıkarıldı. Yeryüzünün 100 kilometre yukarısındaki mezosfer katmanının çok yakınlarında “mezosfer delikleri” olarak adlandırılan delikler oluşabiliyor. Bu deliklere giren yüklü parçacıklar, tıpkı kutup ışıklarında olduğu gibi, civardaki moleküllerle çarpışarak ışık yayılmasına sebep oluyor. Mezosfer deliklerini aydınlatan bu ışıklar, kum tepeleri biçiminde görülüyor. Veriler, kutup ışıklarına bu şekli veren şeyin mezosferde oksijen yoğunluğunda yaşanan değişimler olduğunu gösteriyor. Araştırmalar sonucunda bu kutup ışıklarının özellikle sonbahar ve ilkbahar mevsimlerinde çok daha sık meydana geldiği de ortaya çıktı. 

Yeni tür kutup ışıklarını yerinde incelemek hayli zor. Çünkü bu katmanın radarlarla görüntülenmesi mümkün görünmüyor. Ayrıca çok yüksekte oluştukları için insansız balonlar da gönderilemiyor. Uzaydaki uydular için ise fazla alçakta ortaya çıkıyorlar. Ancak bilim insanları Uluslararası Uzay İstasyonu ile yeni türe ait 306 kutup ışığı olayı kaydedebildi. Gözlem kısıtlarından dolayı bilim insanları yeni tür kutup ışığı araştırmalarının düşündüklerinden çok daha zor olacağında hemfikir. Yine de bu araştırmalar sonucunda atmosferin hakkında en az bilgiye sahip olduğumuz katmanıyla ilgili de çok önemli bilgilerin elde edileceğini belirtiyorlar.

 

Kaynaklar:   

 

Yazar Hakkında:
Dr. Cenk Kayhan
Erciyes Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Uluslararası bir araştırma grubu, nötrinoların ve antinötrinoların birbirlerine dönüşme süreçleri arasında belirgin farklar tespit etti.

Gökbilim ve Uzay

Kaliforniya Teknoloji Enstitüsünde çalışan bir grup araştırmacı da 2012 yılında tamamlanan Rossi X-Işını Zamanlama Kâşifi (RXTE) görevi sırasında toplanan verilerde karadelikler tarafından hareket yönü tersine çevrilen ışık ışınlarının izlerine rastlamışlar. 

Gökbilim ve Uzay

Son günlerde gökyüzünde ip gibi dizilmiş parlak noktaların geçişine tanık olmuş olabilirsiniz. Bu durumun nedeni, fütüristik projeleriyle bildiğimiz Elon Musk’ın sahip olduğu SpaceX şirketi tarafından geliştirilen Starlink projesi.

Gökbilim ve Uzay

Mayıs ayında Merkür ve Venüs’ü gün batımından sonra; Mars, Satürn ve Jüpiter’i ise gün doğumundan sonra gökyüzünde görebilirsiniz.

Gökbilim ve Uzay

TÜBİTAK tarafından düzenlenen canlı bilim söyleşilerinin dördüncüsü, 7 Mayıs 2020 tarihinde saat 17.00’de TÜBİTAK Bilim Genç YouTube kanalında canlı olarak yayınlanacak. 

Gökbilim ve Uzay

Güneş panellerinden yansıyan ışıklar sayesinde uyduları geceleri gökyüzünde rahatça görmek mümkün. Uydulardan yansıyan bu ışık, ışığa duyarlı gözlem aletleri tarafından da algılanıyor ve bu durum bazen verilerde bozulmalara sebep olabiliyor.

Gökbilim ve Uzay

Dünya’dan Mars’a gitmek için neden belirli zamanlar daha uygun diye merak etmiş miydiniz?

Gökbilim ve Uzay

Bu soruyu cevaplayabilmek için ilk olarak ısının nasıl yayıldığını anlamamız gerekir. Isı ışıma, iletim ve konveksiyon olmak üzere üç yolla yayılır.

Gökbilim ve Uzay

Bütün dünyada hayatı etkileyen yeni tip koronavirüs salgını uzay çalışmalarını da olumsuz etkiledi. Birçok ülkede okullar kapanınca anne ve babalar da çocuklara bakmak üzere işi bırakmak ya da yavaşlatmak durumunda kaldı.

Gökbilim ve Uzay

Evrendeki toplam madde miktarının %85’ini karanlık madde oluşturur. Karanlık madde ışıkla etkileşmediği için doğrudan görülemez.