Skip to content Skip to navigation

Yeni Bir Kuzey Işığı Türü Keşfedildi

Dr. Cenk Kayhan
19/05/2020 - 17:31

Uluslararası Uzay İstasyonu’nda yapılan çalışmalar sonucunda mezosfer deliklerini aydınlatan yeni bir tür “kutup ışığı” keşfedildi.

Güneş’ten uzaya yayılan yüksek enerjili parçacıklar güneş rüzgârları olarak adlandırılır. Bu parçacıkların bir kısmı Dünya’ya kadar ulaşır. Dünya'nın manyetik alanı güneş rüzgârındaki elektrik yüklü parçacıklara karşı bir kalkan görevi görür. Ancak elektrik yüklü parçacıklar manyetik alan çizgilerine paralel hareket ettiklerinde manyetik kuvvetten etkilenmez. Dünya'nın manyetik alan çizgileri bir kutuptan çıkar, diğerine girer (bkz. yukarıdaki görsel). Kutup bölgelerinde manyetik alan çizgileri neredeyse birbirine paraleldir. Bu manyetik alan çizgilerine paralel bir biçimde Dünya'ya gelen elektrik yüklü parçacıklar kolaylıkla atmosfere girebilir. Ancak Ekvator bölgesinde Dünya’ya yaklaşan elektrik yüklü parçacıklar, manyetik alan çizgilerine paralel değil dik hareket ettikleri için, manyetik alandan etkilenerek yön değiştirir ve Dünya'nın atmosferine girmeyi başaramaz. Bu yüzden kutup ışıkları Ekvator ya da Dünya'nın başka bir bölgesinde değil ancak kutuplara yakın bölgelerde gözlemlenir. Kutup ışıklarının ortaya çıkmasının nedeni, güneş rüzgârındaki parçacıkların atmosferdeki moleküllerle çarpışarak molekülleri uyarmasıdır.

Kutup ışıklarının rengi atmosferde bulunan moleküllerin türüne ve miktarına göre değişir. Eğer atmosferde azot bolsa mavi ve mor, oksijen bolsa kırmızı ve yeşil olarak görülürler.

2012 yılından bu yana kuzey ışıkları üzerine araştırmalar gerçekleştiren bilim insanları, kutup ışıklarının çeşitli fiziksel süreçlerle oluştuğunu biliyordu. Ancak bu ışıkları sınıflandırmak da bir o kadar zordu. Bunun için çok fazla gözleme ve ayrıntılı bilimsel hesaplamalara ihtiyaç vardı.

Keşfedilen yeni kutup ışığı türü, Uluslararası Uzay İstasyonu’na yerleştirilen bilimsel aygıtlarla toplanan verilerin incelenmesiyle ortaya çıkarıldı. Yeryüzünün 100 kilometre yukarısındaki mezosfer katmanının çok yakınlarında “mezosfer delikleri” olarak adlandırılan delikler oluşabiliyor. Bu deliklere giren yüklü parçacıklar, tıpkı kutup ışıklarında olduğu gibi, civardaki moleküllerle çarpışarak ışık yayılmasına sebep oluyor. Mezosfer deliklerini aydınlatan bu ışıklar, kum tepeleri biçiminde görülüyor. Veriler, kutup ışıklarına bu şekli veren şeyin mezosferde oksijen yoğunluğunda yaşanan değişimler olduğunu gösteriyor. Araştırmalar sonucunda bu kutup ışıklarının özellikle sonbahar ve ilkbahar mevsimlerinde çok daha sık meydana geldiği de ortaya çıktı. 

Yeni tür kutup ışıklarını yerinde incelemek hayli zor. Çünkü bu katmanın radarlarla görüntülenmesi mümkün görünmüyor. Ayrıca çok yüksekte oluştukları için insansız balonlar da gönderilemiyor. Uzaydaki uydular için ise fazla alçakta ortaya çıkıyorlar. Ancak bilim insanları Uluslararası Uzay İstasyonu ile yeni türe ait 306 kutup ışığı olayı kaydedebildi. Gözlem kısıtlarından dolayı bilim insanları yeni tür kutup ışığı araştırmalarının düşündüklerinden çok daha zor olacağında hemfikir. Yine de bu araştırmalar sonucunda atmosferin hakkında en az bilgiye sahip olduğumuz katmanıyla ilgili de çok önemli bilgilerin elde edileceğini belirtiyorlar.

 

Kaynaklar:   

 

Yazar Hakkında:
Dr. Cenk Kayhan
Erciyes Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Bir karadelik iki mekanizmayla büyür: çevresindeki maddeleri yutarak ve başka karadeliklerle birleşerek.

Gökbilim ve Uzay

Uçak yolculukları sizde gerginliğe neden oluyorsa rüzgârlı havalarda uçmak daha da endişe verici olabilir. Özellikle de iniş sırasında pistin doğrultusuna göre uçağa yandan gelen şiddetli bir rüzgâr varsa...

Gökbilim ve Uzay

Perseid göktaşı yağmuru 12-13 Ağustos’ta en yüksek etkinliğe ulaşıyor. Bu tarihte Ay’ın %47’si aydınlanmış durumda.

Gökbilim ve Uzay

Bugün pek çok gökbilimci Plüton’un buzlu yüzeyinin altında bir okyanus olup olmadığı hakkında kafa yoruyor.

Gökbilim ve Uzay

Çin tarihinde ilk kez Mars’a bir uzay aracı göndermeye hazırlanıyor.

Gökbilim ve Uzay

İngiltere’deki Manchester Üniversitesinden bir grup araştırmacı, matematiksel hesaplamalar yaparak uzaydan gelen kayaç parçalarının Dünya üzerinde nerelere düştüğünü tespit etmeye çalıştı.

Gökbilim ve Uzay

Bir grup gökbilimci Dünya’ya 1000 ışık yılı uzaklıkta bir karadelik keşfetti. 

Gökbilim ve Uzay

Temmuz ayında Güneş’in batısına geçen Merkür ayın ortalarına doğru gökyüzünde görülebilecek. 

Gökbilim ve Uzay

Avrupa Güney Gözlemevi’ndeki (ESO) Çok Büyük Teleskop (VLT), Dünya’dan 520 ışık yılı uzaklıktaki AB Aurigae yıldızının etrafında yeni doğmakta olan bir gezegen görüntüledi.

Gökbilim ve Uzay

Hubble Uzay Teleskobu ile yapılan gözlemler ilk yıldızların tahmin edilenden daha erken bir dönemde oluşmaya başladığını gösteriyor.