Skip to content Skip to navigation

Aklımda, Peki Ama Nasıl?

Ayşenur Okatan
26/10/2019 - 08:30

Beynimiz hiç mola vermez, sürekli çalışır. Hayati fonksiyonları düzenler, çevreden algılanan uyarıları değerlendirir ve bilişsel becerilerden sorumludur. Beynimizde farklı işlevler için farklı sinir hücreleri vardır. Hafıza da özel bir grup sinir hücresinin yeniden etkinleşmesiyle oluşur. Peki, bu özel sinir hücrelerini diğerlerinden ayıran nedir?

Beyindeki sinir hücreleri arasındaki bağlantıların -sinir hücrelerinin birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan bu bağlantılara sinaps denir- gücü zamanla değişir. Sinapslar geçmişte ne zaman ve ne kadar sık uyarıldıklarına bağlı olarak güçlenebilir ya da zayıflayabilir.

İki sinir hücresi arasındaki bağın aktif olması sinapsları güçlendirirken aktif olmayan bağlantılar zayıflar. Bunu bazı sinir hücrelerinin birbirine fısıldaması ya da bağırması olarak düşünebilirsiniz.

Sinir hücreleri arasındaki bağlantının gücünün değişmesi, yeni sinapsların oluşması ya da eski sinapsların yok olması hafıza oluşumunda önemli rol oynar. Bilim insanları sinapsların yanı sıra nörojenez olarak isimlendirilen sürecin de hafıza oluşumunda rol oynayabileceğini düşünüyor. Beynin bazı bölümlerinde (örneğin hipokampus) nörojenez süreciyle yeni sinir hücreleri üretilir. Nörojenez sinir kök hücrelerinden yeni sinir hücreleri üretilmesi yöntemidir. Yapılan araştırmalar, hipokampusta nörojenez aktivitesi artırılarak hafızanın güçlendirebileceğini gösteriyor. İnsanlarda yapılan bir araştırmada ise egzersiz yapmanın hipokampusun hacmini artırdığı, aynı zamanda hafızaya dayalı becerileri geliştirdiği gözlenmiş. Hipokampusun hacmindeki artışın nedeninin ise yeni sinir hücrelerinin oluşması olduğu düşünülüyor.

Birbirine sinyal gönderen iki sinir hücresi

 

Anılarımız Nasıl Oluşuyor?

Beynimiz bir uyarıcıyı algıladığında beyindeki belirli sinir hücresi grupları aktifleşir. Anılar ise beynimizdeki bazı sinir hücresi gruplarının yeniden aktifleşmesiyle oluşur. Herhangi bir şey düşündüğümüzde (örneğin bir arkadaşımızı ya da bir yiyeceği) aktifleşen sinir hücresi grupları birbirinden farklıdır.

Ayrıca kişisel tecrübelerimize bağlı olarak sinir hücreleri arasındaki bağlantıların gücü de değişir. Bu durum aynı kavramların beynimizde farklı tepkiler ortaya çıkarmasına neden olur. Örneğin beş yaşındaki çocuğa “ev” dediğimizde zihninde basit bir ev çizimi canlanabilir. Yetişkin birine “ev” dediğimizde ise kişisel tecrübelerin neden olduğu farklılıklar nedeniyle zihninde beş yaşındaki bir çocuğunkinden farklı anılar canlanır.

Uyku Anılarımızı Güçlendiriyor

Uyku, hafıza oluşumunda etkisi olan faktörlerden biridir. Bilinçli olarak hatırladığımız anılarımız beynimizde hipokampus, neokorteks ve amigdala bölgelerinde depolanır. Bir olayı deneyimlerken hipokampusta aktifleşen sinir hücreleri o olayı ait anıların geçici olarak depolanmasını sağlar. Derin uyku sırasında da bu hücre grupları tekrar aktifleşir. Bu durum o olaya ait anıların neokortekse aktarılarak kalıcı olmalarına yardımcı olur. Eğer uyku tam alınmazsa yaşadığımız olaya ait anılar hafızamızda kalıcı olarak kaydedilmez.

 

Anılarımız Nasıl Kayboluyor?

Bir olayı yaşarken dikkatimiz dağınıksa ya da o olaya ait anılardan sorumlu sinir hücreleri arasındaki bağlantılar yeterince güçlü değilse anılar zihnimizden zamanla kaybolur, yani anılarımızı unuturuz. Sonuçları yakın zamanda Science dergisinde yayımlanan araştırmada bilim insanları bir anının hafızamızda kalıcı olmasında sadece sinir hücreleri arasındaki bağlantıların güçlü olmasının etkili olmadığını buldu. Sonuçlar bir anı beynimizde kaydedilirken aktifleşen sinir hücrelerinin sayısının fazla olmasının da o anının daha uzun süre kalıcı olmasını sağladığını gösteriyor.

 

Kaynaklar:

İlgili İçerikler

Beyin ve Sinir Bilim

Sevgili gençler, geçen ay sorduğumuz problemin çözümüyle başlayalım: Franz Palatz, 1930.

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Ocak 2020 probleminin çözümüne ve Şubat 2020 problemine yer veriyoruz. 

Beyin ve Sinir Bilim

Beynimiz duyu organlarımız aracılığıyla çevreden bilgi toplar ve hafızaya kaydeder. Bu bilgiler de çevreyi algılama, problem çözme ve davranış geliştirme gibi işleri gerçekleştirmek için kullanılır. Bilgileri bazen anlık olarak, bazen kısa, bazen de uzun süre hafızamızda tutarız.

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Aralık 2019 probleminin çözümüne ve Ocak 2020 problemine yer veriyoruz. 

Beyin ve Sinir Bilim

Yeni doğan bebeklerde görülen genetik sağlık sorunlarından biri, sinir hücrelerinin etrafında miyelin kılıfın olmamasıdır. Sinir hücrelerinin işlevlerini yerine getirmesine yardımcı olan bu koruyucu kalkan olmadan doğan bebeklerin el ve ayaklarında kısmi felç ortaya çıkabilir.

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Kasım 2019 probleminin çözümüne ve Aralık 2019 problemine yer veriyoruz. 

Beyin ve Sinir Bilim

San Francisco’daki Kaliforniya Üniversitesinde çalışan bir grup araştırmacı, insanların hiçbir sağlık sorunu yaşamadan az uykuyla yetinebilmesini sağlayan bir genetik mutasyon keşfetti.

Beyin ve Sinir Bilim

Heyecanlandığımızda ya da kaygılandığımızda beynimizdeki amigdala bölgesi, tıpkı bir tehlike ile karşılaştığımızdakine benzer şekilde, stres-heyecan sistemi olarak da bilinen sempatik sinir sistemini etkinleştirir ve adrenalin salgılamaya başlar.

Beyin ve Sinir Bilim

Satranç köşesinde bu ay Ekim 2019 probleminin çözümüne ve Kasım 2019 problemine yer veriyoruz. 

Beyin ve Sinir Bilim

Anılar ve yaşam tecrübeleri sanki ayrılmaz ikililermiş gibi görünür. Ancak bir grup araştırmacı, yakın zamanlarda Nature Neuroscience’ta yayımladıkları bir makalede, beyinlerindeki sinir hücrelerini uyararak laboratuvar hayvanlarının zihninde yapay anılar oluşturmayı başardıklarını açıkladı.