Bir Tişörtün, Telefonun ya da Muz Kabuğunun İkinci Hayatı: Döngüsel Ekonomi
Artık giymediğimiz bir tişört, eski bir telefon ya da tüketemediğimiz bir yiyecek gerçekten “çöp” müdür? Döngüsel ekonomi, kullandığımız ürünlerin hikâyesinin çöpte bitmek zorunda olmadığını söylüyor. Üstelik tüketiciler olarak bu yolculuğun nasıl devam edeceğinde bizim de rolümüz var.
Sakorn Sukkasemsakorn/iStockphoto.com
Dolabınızda artık giymediğiniz bir tişört, buzdolabında birkaç gündür bekleyen sebzeler ya da çekmecenizde çalışan ancak kullanmadığınız eski bir telefon olduğunu düşünün. İlk bakışta bunlar artık işimize yaramayan eşyalar gibi görünebilir. Oysa döngüsel ekonomi açısından her biri hâlâ değer taşıyan bir ürün, malzeme ya da kaynak olabilir.
“Al, kullan, at” yerine ne yapabiliriz?
Günümüzde pek çok ürünün yolculuğu kabaca şöyle ilerliyor: Doğadan ham madde çıkarılıyor, ürün üretiliyor, satın alınıyor, kullanılıyor ve sonunda atılıyor. Bu sisteme doğrusal ekonomi deniyor. Mevcut üreticilerin ve biz tüketicilerin yaşam tarzını da özetliyor.
Döngüsel ekonomi ise farklı bir soru soruyor: Bir ürünün ve onu oluşturan malzemelerin değerini mümkün olduğunca uzun süre nasıl koruyabiliriz?
Bu yaklaşımın temelinde atık ve kirliliğin azaltılması, ürün ve malzemelerin kullanımda tutulması ve doğal sistemlerin yenilenmesine katkı sağlanması yer alıyor. Bu nedenle döngüsel ekonomi yalnızca geri dönüşümden ibaret değildir. Bir ürünü uzun süre kullanmak, tamir etmek, paylaşmak veya yeniden kullanmak da döngünün önemli parçaları arasındadır.
Dolabımız da döngüsel olabilir mi?
Moda bunun en kolay gözlemlenebileceği alanlardan biridir. Bir pantolonun fermuarı bozulduğunda yenisini almak yerine tamir ettirebiliriz. Artık giymediğimiz kıyafetleri arkadaşlarımızla değiştirebilir, bağışlayabilir veya ikinci el olarak satabiliriz. İkinci el bir mont satın almak da mevcut bir ürünün kullanım süresini uzatabilir.

CaoChunhai/iStockphoto.com
Bunun neden önemli olduğunu rakamlar daha iyi gösteriyor. Avrupa Çevre Ajansı’na göre Avrupa Birliği’nde bir kişinin 2022 yılında satın aldığı giysi, ayakkabı ve ev tekstili miktarı ortalama 19 kilograma ulaştı. Tekstil tüketimi aynı zamanda ham madde, su, arazi kullanımı ve sera gazı salımları açısından önemli çevresel baskılar oluşturuyor.
Bu nedenle dolabımızdaki bir kıyafet için bazen en döngüsel tercih yeni bir kıyafet almak değil, elimizdekini biraz daha uzun süre kullanmak olabilir.
Peki ya tabağımızdakiler?
Döngüsel tüketim mutfakta da karşımıza çıkıyor. Alışverişe çıkmadan önce buzdolabını kontrol etmek, ihtiyacımız kadar ürün almak ve artan yemekleri değerlendirmek gıda israfını azaltabilir.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı’na (UNEP, United Nations Environment Programme) göre 2022 yılında dünyada perakende, yiyecek-içecek hizmetleri ve hanelerde toplam 1,05 milyar ton gıda israf edildi. Daha da dikkat çekici olan, bunun yaklaşık %60’ının evlerde gerçekleşmiş olmasıdır.
Evde yapabileceklerimiz aslında oldukça basit: Biraz bayatlamış ekmek, köfte veya çorbada değerlendirilebilir. Fazla olgunlaşmış meyvelerden komposto yapılabilir. Yemek hazırlarken kalan ve yenmeyen bazı organik parçalar da uygun koşullarda kompostlaştırılabilir yani doğal gübreye dönüştürülebilir.
Kısacası döngüsel tüketim bazen yeni bir teknoloji kullanmak değil, buzdolabımızdaki yiyeceği çöpe gitmeden önce fark etmek kadar basit bir davranış olabilir.
Eski telefonumuz gerçekten eski mi?
Elektronik ürünlerde de durum benzerdir. Telefonumuzun bataryası zayıfladığında ilk çözüm her zaman yeni bir telefon almak olmayabilir. Bataryayı değiştirmek veya cihazı tamir ettirmek ürünün kullanım ömrünü uzatabilir. Kullanmadığımız ama çalışan bir telefon veya tablet ise başka bir kullanıcıya verilebilir ya da ikinci el olarak satılabilir.
Bu konu giderek önem kazanıyor. Küresel E-atık İzleme Raporu’na göre 2022 yılında dünyada yaklaşık 62 milyon tonelektronik atık oluştu. Bunun yalnızca %22,3’ünün çevre açısından uygun yöntemlerle resmî olarak toplandığı ve geri dönüştürüldüğü belgelendi.
Bu nedenle artık kullanılamayan elektronik cihazların normal evsel çöpe atılmaması, uygun elektronik atık toplama sistemlerine ulaştırılması dikkate alınmalıdır.
Evimiz küçük bir döngüsel ekonomi alanına dönüşebilir mi?
Aslında evlerimiz küçük birer döngüsel tüketim alanına dönüşebilir.
İçi boşalan cam kavanozu hemen atmak yerine bakliyat veya küçük eşyaları saklamak için kullanabiliriz. Eski bir tişörtü temizlik bezine dönüştürebiliriz. Alışverişten önce buzdolabımızı kontrol edebiliriz. Bozulan küçük bir ev aletinin yenisini almadan önce tamir edilip edilemeyeceğine bakabiliriz.
Hatta evde bir “yeniden kullanım dolabı” bile oluşturabiliriz. Bez çantalar, sağlam kutular, hediye paketleri, kavanozlar veya tekrar kullanılabilecek malzemeler burada saklanabilir. Bir şeye ihtiyaç duyduğumuzda önce bu kutuya bakmak, yenisini almak yerine elimizdekini değerlendirmek düşüncesini alışkanlığa dönüştürebilir.
Geri dönüşüm gerçekten ilk seçenek mi?
Döngüsel ekonomi denildiğinde akla çoğu zaman geri dönüşüm geliyor. Oysa atık yönetiminde geri dönüşüm ilk basamak değildir.
Atık hiyerarşisi, seçenekleri en çok tercih edilenden en az tercih edilene doğru sıralar:
Önleme → Yeniden kullanıma hazırlama → Geri dönüşüm → Diğer geri kazanım → Bertaraf
Başka bir ifadeyle önce atığın oluşmasını önlemeye ardından ürünleri yeniden kullanmaya çalışırız. Bunlar mümkün olmadığında geri dönüşüme ve diğer geri kazanım yöntemlerine geçilir. Atığın bertaraf edilmesi ise son seçenek olmalıdır.
Bu yüzden belki de en iyi geri dönüştürülen atıktan bile daha iyisi, hiç oluşmayan atıktır.
Peki tüketici bu döngünün neresinde?
Döngüsel ekonomi yalnızca tüketicilerin sorumluluğunda değildir. Ürünlerin dayanıklı ve tamir edilebilir şekilde tasarlanması, firmaların uygun üretim modelleri geliştirmesi, toplama ve geri dönüşüm sistemlerinin kurulması ve gerekli politikaların oluşturulması da gerekiyor.
Ancak tüketiciler olarak tercihlerimiz de bu sistemin bir parçası. Bir tişörtü daha uzun süre kullanmak, ihtiyacımızdan fazla yiyecek almamak, eski telefonu başka birine vermek veya bir eşyayı tamir ettirmek küçük kararlar gibi görünse de çözüme giden etkili adımlardır.
Belki de bir ürünü kullanmayı bıraktığımızda sormamız gereken ilk soru “Bunu nereye atmalıyım?” değil, şu olmalı:
“Bunun hikâyesi burada bitmek zorunda mı?”
Kaynaklar:
- Ellen MacArthur Foundation, Circular Economy Principles, 2024.
- United Nations Environment Programme (UNEP), Food Waste Index Report 2024.
- International Telecommunication Union (ITU) & UNITAR, The Global E-waste Monitor 2024.
- European Environment Agency, Circularity of the EU Textiles Value Chain in Numbers.
- European Commission, Waste Framework Directive.
Yazar Hakkında:
Dr. Ahmet Tuğrul Tuğer
Bilgi Üniversitesi, Uygulamalı Bilimler Fakültesi, Lojistik Yönetimi Bölümü