Skip to content Skip to navigation

Fırtınalar Gezegeni Satürn

Doç. Dr. Timur Şahin
11/11/2019 - 15:24

Satürn’ün halkaları

Satürn hiç de fotoğrafta görüldüğü gibi sakin bir yer değil. Güneş Sistemi’nin bilinen en fazla uyduya sahip gezegeni olan Satürn’ün atmosferinde devasa fırtınalar gerçekleşiyor.

Gökbilimciler Satürn’de gerçekleşen fırtınaların yapısını inceleyebilmek için özel yazılımlar kullanıyor. Gökbilimciler, bu yazımlar ile hazırladıkları simülasyonlar sayesinde fırtınaların taşıdığı enerji hakkında tahminde bulunabiliyor, ne tür yapısal farklılıklara sahip olduklarını belirleyebiliyorlar. Peki, bu tür fırtınaların gözlenmesi neden önemli?

Gaz yapıda bir gezegen olan Satürn’ün atmosferinde gerçekleşen olayların araştırılması atmosfer yapısı hakkında daha ayrıntılı bilgiler elde edilmesini sağlıyor.

Satürn’ün atmosferinde bugüne kadar küçük ve büyük ölçekli çok sayıda fırtına gözlendi. Genişliği yaklaşık 2000 km olan ve etkisini birkaç gün devam ettiren fırtınalar küçük ölçekli fırtına olarak sınıflandırılıyor. Küçük ölçekli fırtınalar ile kıyaslandığında on kat büyüklüğe ulaşabilen büyük ölçekli fırtınalar ise “büyük beyaz leke” olarak da isimlendiriliyor ve etkilerini aylarca devam ettirebiliyorlar. 1876’dan bu yana gökbilimciler bu devasa boyutlu fırtınalardan yedi tane gözleyebildi.

NASA/JPL-Caltech/Space Science Institute

Büyük beyaz lekeler yaklaşık her 30 yılda bir Satürn’ün kuzey yarımküresinde ortaya çıkıyor. Yani yaklaşık olarak her Satürn yılında (bir Satürn yılı 29,4 Dünya yılına eşittir) bu tür fırtınalardan bir kez gerçekleşiyor. İlginç olan bu dev fırtınaların her yıl aynı mevsimde gözlenmesi.

2018’de Satürn’ün atmosferinde büyük ölçekli yeni bir fırtına gözlendi. Bu, birbirine yakın enlemlerde gerçekleşen ve doğu-batı yönünde 4000 ila 8000 km boyunca uzanan dört büyük kasırganın etkileşerek oluşturduğu karmaşık bir fırtına sistemiydi. Fırtına etkisini aylarca devam ettirdi.

Fırtınanın ilk işaretleri NASA’nın Cassini uzay aracı tarafından çekilen görüntüler sayesinde teşhis edildi. Gökbilimciler fırtınayı görünür bölge dalga boyunda kaydedilmiş 500’den fazla görüntüyü analiz ederek inceledi. Bu gözlemlerin yanı sıra Hubble Uzay Teleskobu ile çekilen görüntüler de kullanıldı.

2018’de tespit edilen karmaşık fırtına sistemi 1960’da gözlenen büyük beyaz leke ile aynı enlemde, aynı mevsimde ve yaklaşık iki Satürn yılı sonra gözlendi. Sonuçları Nature Astronomy dergisinde yayımlanan araştırmada gökbilimciler bu devasa fırtınaların neden yaklaşık olarak aynı mevsimde ortaya çıktığı hakkında kesin bir bilgiye sahip olmasalar da bu durumun gezegenin atmosferine ulaşan güneş enerjisi miktarı ile ilişkili olabileceğini düşünüyorlar. Güneş ışınları, Satürn’ün atmosferinin ısınmasında etkin role sahip. Sıcaklık ve basınçtaki değişimler ise özellikle atmosferdeki su buharının karmaşık bir davranış sergilemesine yol açıyor olabilir.

Satürn’ün kuzey kutbunda gerçekleşen yaz fırtınaları

James Webb Uzay Teleskobu gibi büyük uzay teleskopları ve kızılötesi dalga boyunda gözlem yapan, yeryüzünde kurulu büyük teleskoplar bu devasa fırtınaların oluşumundan sorumlu fiziksel süreçlerin daha iyi anlaşılmasını sağlayabilir.

 

NASA/GSFC/JPL-Caltech

 
Kaynaklar:
 
Yazar Hakkında:
Doç. Dr. Timur Şahin
Akdeniz Üniversitesi Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Bölümü

 

 

İlgili İçerikler

Gökbilim ve Uzay

Evrendeki toplam madde miktarının %85’ini karanlık madde oluşturur. Karanlık madde ışıkla etkileşmediği için doğrudan görülemez.

Gökbilim ve Uzay

Nisan ayında Güneş’in batışından sonra gökyüzünde çıplak gözle görülebilen tek gezegen Venüs.

Gökbilim ve Uzay

Filmlerde görmüşsünüzdür, uzay boşluğuna koruyucu kıyafeti olmadan çıkmak zorunda kalan astronotun kolları ve bacakları donmaya başlar, sonra porselen gibi kırılır. O hâlde uzay çok soğuk olmalı değil mi?  Zavallı uydularımız uzayda donuyor olmalı.

Gökbilim ve Uzay

Bir grup gökbilimcinin yaptığı çalışmalar WASP-76b adlı bir ötegezegenin atmosferinde demir yağmurları yağdığına işaret ediyor. Dr. D. Ehrenreich ve arkadaşları tarafından yapılan araştırma ile ilgili makale Nature’da yayımlandı.

Gökbilim ve Uzay

Bir grup gökbilimci bilinen en büyük kozmik patlamayı gözlemledi. Dünya’ya 390 milyon ışık yılı mesafedeki Yılancı Gökada Kümesi’nde meydana gelen patlama sırasında yayılan enerjinin daha önceleri bilinen en büyük patlamadakinin beş katı kadar olduğu belirtiliyor.

Gökbilim ve Uzay

Bir yıldan uzun süredir Mars’ta görev yapan InSight, bulunduğu bölgede daha önceleri tahmin edilenden on kat daha büyük manyetik alan tespit etti. Uzay aracının gönderdiği veriler, Mars’ın yüzeyindeki manyetik alanın günlük hatta saniyelik olarak değiştiğini gösteriyor.

Gökbilim ve Uzay

Mars’ın jeolojik yapısını incelemek için özel olarak tasarlanan InSight aracı, 26 Kasım 2018’de Kızıl Gezegen’in yüzeyine inmişti. InSight’ın topladığı verilerin analiz edilmesiyle elde edilen ilk bilgiler Nature Geoscience’ın özel bir sayısında yayımlandı.

Gökbilim ve Uzay

Mart ayında gökyüzünde görebileceğiniz takımyıldızlardan biri, ters soru işaretine benzeyen şekliyle dikkat çeken Aslan Takımyıldızı. Aslan Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Regulus -Aslan’ın Kalbi olarak da isimlendirilir- ise bu soru işaretinin noktasını oluşturur.

Gökbilim ve Uzay

2011 yılında uzay mekikleri emekliye ayrıldığından beri NASA astronotları Rusya’nın Soyuz uzay araçları ile uzaya gidiyor. SpaceX şirketinin geliştirdiği Dragon uzay aracı ile yakın zamanda bu durum değişebilir.

Gökbilim ve Uzay

Gökbilimciler önümüzdeki yıllarda Güneş ile ilgili araştırmaların altın çağının yaşanacağını düşünüyor. Hem yakın geçmişte hayata geçirilen hem de yakın gelecekte hayata geçirilmesi planlanan projeler sayesinde Güneş bugüne kadar eşi benzeri görülmemiş bir hassasiyetle incelenebilecek.