Skip to content Skip to navigation

Kendimiz Yapalım - Elektronik Devre Elemanları

Yrd. Doç Dr. Yavuz Erol
11/02/2015 - 16:21

TÜBİTAK Bilim Genç’in “Kendimiz Yapalım” köşesinden hepinize merhaba. Bu köşede basitten karmaşığa elektronik projeler yapacağız. Projelerin bütün yapım aşamaları ve ayrıntıları yazılı ve etkileşimli olarak sunulacak. Bu köşenin elektroniğe ilgi duyan herkese çok faydalı olacağını ümit ediyoruz.

Bir elektronik devre şemasına teknik bir kitap sayfasında, cihaz kataloğunda veya internet sitesinde mutlaka rastlamışsınızdır. Bu şemalar basit yapıda olabileceği gibi çok karmaşık bir yapıda da olabilir. İçeriği ne olursa olsun, her devre şemasında elektronik devre elemanlarına ait özel semboller kullanılır. Bu tür devre şemalarını doğru şekilde anlamanın ve başarılı bir proje yapmanın temel şartı malzemeleri ve özelliklerini iyi tanımaktan geçer.

Aşağıda birkaç örnek devre şeması görülüyor. Devre şemalarını incelediğinizde direnç, kondansatör, diyot, transistör, kristal, buton, LED, mikrofon vb. elemanlarla karşılaşacaksınız.

 

Örnek devre şemaları

Şimdi, bilimsel projelerde ve laboratuvar çalışmalarında işimize yarayacak temel elektronik devre elemanlarını kısaca tanıyalım.

Direnç

Devredeki akımı sınırlamak için kullanılır. Direnç değeri R=V/I formülü yardımıyla ohm cinsinden hesaplanır. Devre şemalarında direnç değeri 100k, 1M, 56R şeklinde belirtilir. Direnç üzerinde renk bandları bulunur. Bu bandlar sayesinde herhangi bir ölçü aletine gerek olmadan direnç değeri kolayca belirlenir.

100k: 100 kilo ohm

1M: 1 mega ohm

56R: 56 ohm

Bobin

Bir nüve (çekirdek) üzerine sarılan iletken tel sarımlardan oluşur. Sarımlar yalıtkan bir malzeme ile (genellikle emaye) kaplıdır. Sarımlardan akım geçtiğinde bobin çevresinde manyetik alan oluşur. Bobin manyetik alanda enerji depolamada, filtre devrelerinde ve doğru akımı doğru akıma çeviren DC/DC dönüştürücü devrelerinde kullanılır.

Bobinin indüktans değeri Henry birimiyle gösterilir. 100uH, 20mH şeklinde belirtilir.

uH: Mikro Henry

mH: Mili Henry

Ayarlı Bobin

Bobinin indüktans değerinin değişken olması gereken uygulamalarda ayarlı bobin tercih edilir. Özellikle haberleşme sistemlerinde frekans ayarı için ayarlı bobin kullanılır.  

 

Kondansatör

Enerji depolamak için filtre, osilatör ve zamanlama devrelerinde kullanılır.

Kondansatörün kapasite değeri Farad birimiyle gösterilir. 100uF, 10nF, 22pF şeklinde belirtilir.

uF: Mikro Farad

nF: Nano Farad

pF: Piko Farad

Kutuplu tipteki elektrolitik kondansatörlerin bağlantısının ters yönde yapılmamasına dikkat edilir. Kutupsuz kondansatörlerin bağlantı yönü önemli değildir. Seramik, polyester, multilayer vb. çeşitleri vardır.

Ayarlı Kondansatör

Kapasite değeri elle veya tornavida ile değiştirilebilen kondansatörlerdir.

 

Diyot

Tek yönde akım geçiren devre elemanıdır. Akımın ters yönde geçmesine izin vermez.

Silisyum, Germanyum, Schottky vb. türleri bulunur. Diyodun modeli devre şemasında 1N4001, 1N4148, 1N5818 şeklinde belirtilir.

Zener Diyot

Zener diyot, standart diyottan farklı bir çalışma şekline sahiptir. Zener diyottan ters yönde belirli bir akım geçtiğinde uçlarındaki gerilim yaklaşık olarak sabit kalır. Zener gerilimi şema üzerinde 5V6, 9V1 şeklinde belirtilir. 5V6 değeri zener diyodun 5.6V'luk olduğunu gösterir. Genellikle regülatör devrelerinde kullanılır.

LED

Işık yayan diyot olarak adlandırılan LED, elektrik enerjisini ışığa dönüştürür. Devre şemalarında 3mm, 5mm, 10mm LED şeklinde veya flux LED, power LED şeklinde belirtilir. Optoelektronik sektörünün vazgeçilmez elemanıdır.

Köprü Diyot

Köprü diyot 4 adet diyottan oluşur. Alternatif akımın doğru akıma dönüştürülmesinde kullanılır. Köprü diyodun çalışma gerilimi ve akımı devre şeması üzerinde belirtilir.

Örneğin B80C1000 değeri, köprü diyodun 80 Volt, 1000 mA'lik olduğunu gösterir.

 

Transistör

Transistörler kuvvetlendirici veya elektronik anahtar olarak kullanılır. Transistörün türü NPN veya PNP olabilir. Devre şemasında transistörün model numarası BC547, BC557 şeklinde belirtilir.  

 

 

 

Lamba

Işık yayma özelliğine sahip cihazlardır. Lambanın çalışma gerilimi, gücü, ışık akısı, renk sıcaklığı gibi parametreler (değişkenler) devre şemasında elemanın sembolünün yanında belirtilir.

Buton

Devreden geçen zayıf akımı kesmek için kullanılır. Butona basıldığında butonun iki ucu birbirine temas eder ve iletim sağlanır. Butona basılı tutulduğu sürece akım iletimi devam eder. Devre şemasında buton türü için bir açıklama verilir. Tact switch, push button, micro switch vb.

Anahtar

Devreden geçen akımı kesmek için kullanılır. Devre şemasında anahtar türü için bir açıklama bulunur. Toogle, rocker, on/off, dip switch, sürgülü tip, 2 konumlu tip gibi.

Sigorta

Koruma amaçlı kullanılan devre elemanıdır. Sigorta üzerinden geçen akım sigortanın taşıyabileceği değeri aştığında, sigorta atar ve kendisinden sonraki elemanlar korunmuş olur. Cam sigorta, gecikmeli tip sigorta, kondansatör tipi sigorta gibi çeşitleri vardır. Çalışma gerilimi ve akımı eleman sembolünün yanında belirtilir.

Potansiyometre

Devredeki direncin ayarlanması gereken durumlarda kullanılır. Potansiyometrenin mili elle çevrilerek direnç değeri ayarlanabilir. Trimpot ayarı ise tornavida ile yapılır. Direnç değeri 10k, 100k şeklinde direncin üzerinde belirtilir.

Hassas ayarlama gereken uygulamalarda çok turlu potansiyometre ya da çok turlu trimpot kullanılır.

Transformatör

Alternatif gerilimi yükseltmek veya düşürmek için kullanılır. Primer (giriş) ile sekonder (çıkış) sargıları arasında galvanik izolasyon sağlar. Transformatör yerine trafo kelimesi de kullanılır. Transformatörün gücü, giriş ve çıkış gerilimleri, dönüştürme oranı devre şeması üzerinde belirtilir.

Kristal

Kristal, osilatör devrelerinde kullanılır. Kristal frekansı 4MHz, 3.5795MHz, 32.768kHz şeklinde belirtilir.

kHz: kilo Hertz

MHz: Mega Hertz

Hoparlör

Elektriksel sinyali ses sinyaline çevirir. Hoparlörün empedansı ve gücü devre şemasında belirtilir. Örneğin 8 ohm 0.25W'lık hoparlör gibi.

Multimetre (Avometre)

Bir devredeki elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde kullanılır. Voltmetre, ampermetre, ohmmetre cihazlarının işlevini kendi bünyesinde barındıran cihazlar avometre olarak adlandırılır. Bu cihazlar ile akım, gerilim ve direnç ölçümünün yanı sıra frekans, kapasite ve sıcaklık ölçümü de yapılabilir.

Breadboard

Lehim ve havya kullanmadan elektronik devre elemanlarının bağlantılarının yapılmasını sağlayan platformdur. Board üzerinde elektronik elemanların bacaklarının takılacağı iletken delikler bulunur. Bu deliklerin bir kısmı satır olarak bir kısmı da sütun olarak alttan birbirine bağlıdır.

Toprak (Ground)

Bir devredeki referans noktayı gösterir. Toprak sembolüne bağlı uçlar fiziksel olarak birbirine bağlı demektir. Sembolün türüne göre analog toprak, dijital toprak veya şebeke toprağı anlamına gelir.

İlgili İçerikler

Teknoloji

Sinemada Rönesans (yeniden doğuş) dönemi olarak adlandırılan 1970’li yıllarda, sinema tarihine damgasını vuran filmler vizyona girdi. Bu dönemdeki teknolojik buluşlar, görsel efekt tasarımı alanında yeni tekniklerin ve yöntemlerin geliştirilmesine imkân sağladı ve bu yıllarda çekilen filmlerin başarılı olmasında ve sinemanın eski canlılığını kazanmasında önemli rol oynadı.

Teknoloji

Dünyanın en büyük havacılık festivallerinden biri olan TEKNOFEST’in teknoloji yarışmalarının başvuruları başladı. 23 farklı kategoride düzenlenecek yarışmalar için son başvuru tarihi 28 Şubat.

Teknoloji

Haberleşme sistemleri alanında uluslararası düzeyde üstün nitelikli çalışmaları sebebiyle TÜBİTAK 2019 yılı Bilim Ödülü’ne layık görülen Prof. Dr. Erdal Arıkan ile 5G teknolojisi ve “kutupsal kodlama” ile ilgili bir söyleşi gerçekleştirdik.

Teknoloji

Vermont ve Thuft üniversitelerinde çalışan bir grup araştırmacı kurbağa embriyolarından alınan kök hücreleri kullanarak canlı robotlar üretti. Dr. Sam Kriegman ve arkadaşları tarafından yapılan araştırma ile ilgili makale Proceedings of The National Academy of Sciences (USA)’da yayımlandı.

Teknoloji

16. TÜBİTAK Efficiency Challenge Elektrikli Araç Yarışları başvuruları başladı. Başvurular 2 Mart’a kadar devam edecek ve bu yıldan itibaren challenge.tubitak.gov.tr adresinden çevrimiçi olarak yapılacak.

Teknoloji

Günümüzün en dikkat çekici teknolojik gelişme alanlarından biri otonom sürüş teknolojileri. Bu dönemde geliştirilen otonom araçların öndeki araçla mesafeyi uygun değerde sabit tutmak, bulunulan şeridi takip etmek gibi işlevleri yerine getirmesi bekleniyor. 

Teknoloji

2020’de ismini en çok duyacağımız gökcismi muhtemelen Mars olacak. Mars’ın yüzeyine araç indirmeyi planlayan çeşitli uzay ajansları var. NASA, Mars 2020 aracıyla gezegenin yüzeyinden taş örnekleri toplamayı ve daha sonraları yapılması planlanan başka bir görevle de bu örnekleri Dünya’ya getirmeyi planlıyor.

Teknoloji

Elon Musk ağustos ayında Tesla elektrikli araçların bataryalarının 1,5 milyon kilometreden fazla dayanabileceğini söylemişti. Kanada’daki Dalhousie Üniversitesinde çalışan araştırmacıların geliştirdiği lityum iyon batarya teknolojisi 20 yıldan ya da 1,5 milyon kilometreden fazla sorunsuz çalışabiliyor.

Teknoloji

TÜBİTAK Bilim ve Toplum Daire Başkanlığı tarafından yürütülen 4006-TÜBİTAK Bilim Fuarları Destekleme Programı proje başvuruları başladı. Başvurular 26 Kasım – 30 Aralık 2019 tarihleri arasında devam ediyor.

Teknoloji

Bisiklet sürüyorsunuz ve saati kontrol etmeniz gerekti. Kolunuzdaki saate ya da cep telefonunuza bakmadan saati elinizin üzerine yapıştırdığınız bir çıkartma üzerinden okumak ister miydiniz? Çin’deki Nanjing Üniversitesi ve Lanzhou Teknik Üniversitesinden bilim insanları insan cildine yapışabilen, esnek çıkartma şeklinde bir saat geliştirdi.