Skip to content Skip to navigation

Yüzey Gerilimi Etkisiyle Yüzen Kâğıt Balık Tasarlayalım

Dr. Tuğba Ecevit
24/09/2018 - 10:00

Yaş: 15

Yağmur damlalarının akmadan nasıl pencere camının üzerinde kaldığını, bazı böceklerin nasıl suyun üzerinde yürüdüğünü veya ellerimizi yıkamak için neden sabun kullandığımızı hiç merak ettiniz mi? Peki, su damlalarının küre şeklinde olmasını sağlayan şey nedir? Örneğin su damlaları neden yüzey boyunca yayılmaz?

Deneyler köşesinin bu etkinliğinde yüzey gerilimi etkisiyle yüzen kâğıttan bir balık tasarlayarak bu soruların cevabını bulmaya çalışıyoruz. Evde ya da okulda kolayca bulabileceğiniz malzemelerle gerçekleştirebileceğiniz bu etkinlik sayesinde kâğıt balıkların yüzey gerilimi etkisiyle nasıl yüzdüğünü gözlemleyebilirsiniz.

Anahtar Kavramlar: Fizik, kuvvet, hareket, molekül, yüzey gerilimi

Bilmekte Fayda Var!

Su damlacıklarının küre şeklinde olmasının nedeni yüzey gerilimidir.

Su molekülleri, aralarındaki etkileşimler (su molekülleri arasındaki bu etkileşim hidrojen bağı olarak isimlendirilir) nedeniyle birbirlerini zayıf bir şekilde çekerler.

Su Molekülleri Neden Birbirini Çeker?

Su (H2O), polar bir moleküldür. Su molekülü bir oksijen atomuna bağlı iki hidrojen atomundan oluşur. Oksijen atomlarının elektronları çekme istediği, hidrojen atomlarınınkinden yüksektir. Su molekülünde hidrojen ve oksijen atomları arasındaki kimyasal bağın oluşumunda ortaklaşa kullanılan atomlar, oksijen atomu tarafından hidrojen atomlarına kıyasla daha fazla çekilir. Bu nedenle oksijen atomlarının üzerindeki eksi yük yoğunluğu, hidrojen atomlarınınkinden daha yüksektir. Bu, su molekülünün polar bir molekül olmasının sebebidir. Bir su molekülündeki kısmen eksi yüklü oksijen atomu ile yanındaki diğer su molekülündeki kısmen artı yüklü hidrojen atomu arasında elektriksel bir çekim kuvveti ortaya çıkar. Bu etkileşim hidrojen bağı olarak isimlendirilir.

Su damlasının içindeki bir su molekülü kendisini tamamen çevreleyen diğer su molekülleri tarafından her yönden çekilir. Su damlasının havayla temas eden kısımlarındaki bir su molekülü ise, kendisini çevreleyen su molekülleri tarafından havayla temas ettiği kısımlara kıyasla daha güçlü çekilir.

Suyun yüzeyindeki ve içindeki su moleküllerine etki eden kuvvetler arasındaki bu farklılık nedeniyle suyun yüzeyi ince bir zar gibi davranır. Başka sıvılarda da görülebilen bu etki yüzey gerilimi olarak isimlendirilir.

Suyun içinde bulunan başka maddeler suyun yüzey gerilimini etkiler. Örneğin suya sabun ya da deterjan eklediğimizde yüzey gerilimi azalır. Tuz eklendiğinde ise yüzey gerilimi artar.

Suyun sıcaklığının değişmesi de yüzey gerilimini etkiler. Sıcaklık arttıkça yüzey gerilimi azalırken, sıcaklık azaldıkça yüzey gerilimi artar.

Nelere İhtiyacımız Var?

  • Tepsi
  • 3 adet küçük kap
  • Bardak
  • Su
  • Farklı renklerde kâğıtlar (10 cm x 7 cm boyutlarında)
  • Makas
  • Damlalık
  • Sıvı sabun
  • Bulaşık deterjanı
  • Tuz
  • Sıvı yağ
  • Diş macunu
  • Kâğıt havlu
  • Kürdan

Ne Yapıyoruz ?

Renkli kâğıtlara şekilde görüldüğü gibi küçük balık resimleri çizelim. Balıkların kuyruk kısmı V şeklinde olmalıdır.

Çizdiğimiz balık şekillerini makas yardımıyla kenarlarından keselim.

Bir tepsiye bir miktar su koyalım.

Tepsinin içindeki su durgunlaşana kadar bekleyelim.

Kapların yarısını suyla dolduralım. Birinci kaba bir miktar deterjan, ikinci kaba bir miktar sabun, üçüncü kaba bir miktar tuz ekleyerek karıştıralım.

Kâğıt balıklardan birini tepsinin içindeki suyun üzerine, kuyruğu tepsinin kenarına ve baş kısmı tepsinin merkezine bakacak şekilde yerleştirelim ve kâğıt balık hareketsiz kalıncaya kadar bekleyelim.

Kâğıt balığın kuyruğunda V şeklindeki açıklığın olduğu kısımdaki suyun yüzeyine, hazırladığımız deterjanlı sudan damlalık yardımıyla birkaç damla damlatalım.

Balık yüzdü mü, ne kadar hızlı yüzdü? Gözlemlerimizi kaydedelim.

Tepsiyi boşaltalım, su ile durulayarak deterjandan arındıralım ve bir kağıt havlu yardımıyla kurulayalım. Unutmayın! Deneyin doğru sonuç vermesi için her deneyde temiz ve kuru bir damlalık kullanılmalıdır.

Yeni bir kâğıt balık düzeneği hazırlayalım.

İkinci deneyde kâğıt balığın kuyruğunda V şeklindeki açıklığın olduğu kısımdaki suyun yüzeyine, sabunlu sudan damlalık yardımıyla birkaç damla damlatalım.

Gözlemlerimizi kaydedelim.

Üçüncü deney için yeni bir kâğıt balık düzeneği hazırlayalım.

Kâğıt balığın kuyruğunda V şeklindeki açıklığın olduğu kısımdaki suyun yüzeyine, tuzlu sudan damlalık yardımıyla birkaç damla damlatalım.

Gözlemlerimizi kaydedelim.

Deneyi sıvı yağ, diş macunu (suya eklemek için kürdan kullanabilirsiniz) ve mutfakta bulunabilecek başka bir madde ile tekrar edelim. 

Gözlemlerinizi kaydetmek için not defterinizde aşağıdaki gibi bir veri tablosu oluşturabilirsiniz.

Kullanılan madde

Balık yüzdü mü?

Ne kadar hızlı yüzdü?

Kullanılan madde suyun yüzey gerilimini nasıl etkiledi?

Deterjan

     

Sabun

     

Tuz

     

Yağ

     

Diş macunu

     

Başka bir madde

     
 
Balığın ne kadar hızlı yüzdüğünü nasıl belirleyebilirsiniz?
Sürat, birim zamanda katedilen mesafedir. Balığın yüzerken katettiği mesafeyi bir cetvel yardımıyla tepsinin çapını ölçerek yaklaşık olarak belirleyebilirsiniz. Bu mesafeyi ne kadar zamanda katettiğini belirlemek için ise cep telefonlarındaki kronometre uygulamasından yararlanabilirsiniz. Balığın hızını katettiği mesafeyi ölçtüğünüz süreye bölerek yaklaşık olarak hesaplayabilirsiniz.

 

Ne Oldu?

Kâğıt balık suyun yüzeyine yerleştirildiğinde yüzey tamamen suyla çevrelendiği için yüzey gerilimi her yönden eşit şekilde etki eder ve balık hareket etmez. Balığın kuyruk kısmındaki V şeklindeki kısma birkaç damla deterjanlı su eklendiğinde o bölgedeki yüzey gerilimi aniden düşer. Bu değişim balığın hareket etmesine neden olur. Bu durum Newton’un hareket yasalarına mükemmel bir örnektir. Newton’un birinci hareket yasası (eylemsizlik yasası olarak da bilinir) bir cisme etki eden net kuvvet sıfırsa cisim duruyorsa durmaya, hareket ediyorsa hareketine aynı yönde ve sabit hızla devam ettiğini söyler. Cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfır değilse, cisim net kuvvet doğrultusunda ve yönünde ivme kazanır.

Başlangıçta kâğıt balığa etki eden kuvvetler dengede olduğu için balık hareket etmez. Balığın kuyruk kısmına deterjanlı su damlattığımız zaman balığa etki eden kuvvetlerin dengesi bozulduğu için hareket etmeye başlar.

Suya deterjanlı su damlattığımızda deterjan molekülleri suyun her yerine yayılır ve suyun yüzey gerilimini düşürür. Suya tekrar deterjanlı su damlattığımızda kâğıt balık hareket etmez.

Suyun yüzey geriliminin yüksek olması sayesinde bazı böcekler suda yürüyebilir. Ancak bazı durumlarda örneğin çamaşır veya bulaşık yıkarken suyun yüzey geriliminin düşük olmasını tercih ederiz. Çünkü giysilerimizde çok sayıda küçük gözenek vardır ve kirler bu gözeneklere girebilir. Yüzey geriliminin yüksek olması suyun bu gözeneklere sızmasını zorlaştırır. Sabun ve deterjan ilave ettiğimizde suyun yüzey gerilimi düşer ve sabunlu ya da deterjanlı su gözeneklere ve kirli bölgelere daha kolay nüfuz eder.

Düşünelim!

Etkinliği farklı büyüklükte ve şekilde kâğıt balıklar tasarlayarak ya da mutfağınızda bulunan başka sıvıları kullanarak tekrar edebilirsiniz.

. Balığın daha küçük ya da daha büyük olması hareketini nasıl etkiler?

. Balığın daire ya da kare şeklinde olması hareketini nasıl etkiler?

. Kullandığınız sıvılar balığın hareketini nasıl etkiledi?

 
Yazar Hakkında:
Dr. Tuğba Ecevit
Hacettepe STEM & Maker Lab. Ekibi Üyesi

İlgili İçerikler

Fizik

Yüzeylerine gelen güneş ışığını elektrik enerjisine dönüştüren düzeneklere güneş gözesi adı verilir. Işık enerjisini elektrik enerjisine, elektrik enerjisini de hareket enerjisine dönüştüreceğimiz bir etkinlik ile güneş gözelerinin verimliliğini ölçmeye çalışacağız.

Fizik

Bilim Genç Fotoğraflar köşesinde şubat ayında objektiflerinizi etrafınızda gerçekleşen değişime ve çevrenizdeki harekete odaklamanızı istemiştik. Oylamalar sonucunda şubat ayının en beğenilen fotoğrafı Ahmet Utkan Ünal’a ait "An"ı Durdurmak oldu.

Fizik

ODTÜ RÜZGEM’in Kurucu Başkanı ve Müdürü olan Prof. Dr. Oğuz Uzol ile RÜZGEM’de gerçekleştirilen araştırmalar ve RÜZGEM’de inşa edilen Büyük Rüzgâr Tüneli Projesi ile ilgili bir söyleşi gerçekleştirdik.

Fizik

Prof. Dr. Fuat Sezgin, İslam Uygarlığında Mimari, Geometri, Fizik, Kimya kitabında karanlık kutu için ayrı bölüm ayırmış. Sezgin, kitabında İbnü’l-Heysem’in karanlık kutu ile ilgili incelemelerine yer veriyor.

Fizik

2019 yılı TÜBİTAK Efficiency Challenge Elektrikli Araç Yarışları başvuruları başladı. Başvurular 7 Mart’a kadar devam edecek. Yarışlar 16-22 Eylül 2019 tarihleri arasında İstanbul Atatürk Havalimanı’nda gerçekleştirilecek.

Fizik

Basit makineler, çok az parçadan oluşan ve genellikle tek bir kuvvetin kullanıldığı araçlardır.

Fizik

Kitap ödüllü Bilim Genç Fotoğraflar köşesinde şubat ayının konusu “Hareket”. Fotoğraflarınızı Bilim Genç’te paylaşırken açıklama bölümüne #Hareket etiketini eklemeyi unutmayın!

Fizik

Elektrik ve elektronik mühendisliğinde biyomalzeme tabanlı fotonik aygıtlar konusundaki uluslararası düzeyde üstün nitelikli çalışmalarıyla 2018 yılı TÜBİTAK Teşvik Ödülü’ne layık görülen Dr. Sedat Nizamoğlu ile Bilim Genç ekibi olarak bir söyleşi gerçekleştirdik.

Fizik

Uluslararası Birim Sistemi’nde (SI) değişiklikler yapılmasına karar verildi. 20 Mayıs’tan itibaren geçerli olacak yeni birimlerde fiziksel nesnelere yapılan hiçbir referans kalmadı. SI’nın temelini oluşturan yedi temel birim, yedi sabit üzerinden tanımlanacak.

Fizik

Ambalaj lastiğini serbest bıraktıktan sonra bazen lastik parmağımıza çarpar ve canımızı acıtır. Peki, lastik eski haline dönerken çok hızlı bir şekilde hareket etmesine rağmen neden bazen parmağımıza çarparken bazen çarpmaz?