Akıllı Telefonun Yakınlığı, Odaklanmamızı Nasıl Etkiliyor?

İnsjoy/iStockphoto.com

Çalışma masasının başına oturduğunuzda dikkatinizin kolayca dağıldığını fark ediyor musunuz? Daha verimli çalışmak için çaba gösterseniz de bir türlü tam odaklanamıyor olabilirsiniz. Bilimsel araştırmalar, bu durumun beklenmedik bir nedeni olabileceğine işaret ediyor: Akıllı telefonunuzun yalnızca yakınınızda bulunması bile bilişsel performansınızı etkileyebilir.

Teksas Üniversitesi’nden Adrian Ward ve çalışma arkadaşları sıkça atıf yapılan bir çalışmalarında, akıllı telefonların fiziksel yakınlığının kişilerin bilişsel performansı üzerindeki etkisini inceledi. Yaklaşık 800 üniversite öğrencisinin katıldığı bir deneyde, katılımcılar üç gruba ayrıldı:

• Masa Grubu: Telefonlarını önlerine, ekranı kapalı şekilde koydular.
• Cep/Çanta Grubu: Telefonlarını yanlarında ama görmeyecekleri bir yerde (cepte veya çantada) tuttular.
• Diğer Oda Grubu: Telefonlarını farklı bir odaya bıraktılar.

Tüm katılımcıların telefonları sessize alındı ve titreşimleri kapatıldı. Ardından çalışma belleği ve akıl yürütmeyle ilişkili bilişsel testler uygulandı. Sonuçlar, telefonun fiziksel olarak daha uzakta olduğu durumlarda bilişsel performansın daha yüksek olduğunu gösteriyordu. Telefonu masanın üzerinde bulunan katılımcılar ise deneyde en düşük performansı sergiledi.

Dikkat çekici bir diğer bulgu ise katılımcıların büyük bir kısmı telefonun varlığının kendilerini etkilemediğini düşünse de test sonuçlarının bunun aksini göstermesiydi. İnsan beyninin dikkat, çalışma belleği ve öz denetim gibi işlevleri ortak bir kapasiteden beslenir; tıpkı sabit bant genişliğine sahip bir ağ gibi. Telefonumuz erişilebilir bir konumdayken onu görmezden gelmek de bu kapasiteden pay alır. Beyin, farkında olmasak bile o nesneyle ilişkili tüm uyarı ve bildirim potansiyelini arka planda işlemeye ve bastırmaya devam eder. Araştırmacıların "beyin gücü tüketimi" olarak adlandırdığı bu süreç, telefonun içerikleri değil, yalnızca fiziksel varlığı tarafından tetiklenir. Yani telefonumuz erişilebilir bir yerdeyken farkında olmasak bile dikkatimizi ona yöneltmemek için zihinsel bir çaba harcıyor olabiliriz. Adrian Ward’a göre bu durum, asıl yaptığımız işe ayırabileceğimiz bilişsel kapasitenin azalmasına yol açıyor olabilir.

GaudiLab/iStockphoto.com

Benzer bir soruya odaklanan ve 2023 yılında yayımlanan bir başka çalışmada ise Skowronek ve çalışma arkadaşları, akıllı telefonun kullanılmasa bile yakın çevrede bulunmasının dikkat performansı üzerindeki etkisini inceledi. Bulguları, telefonun fiziksel varlığının bilişsel performansı olumsuz yönde etkileyebileceğini gösteren önceki çalışmaların sonuçlarını destekler nitelikteydi. Güncel araştırmalar bu "zihinsel dağılma" hâlinin telefonun varlığıyla ilişkili olduğunu doğruluyor. Christodoulou ve Roussos tarafından 2025 yılında yapılan yeni bir çalışma, telefonun odada bulunmasının katılımcıların görev dışı düşüncelere dalma eğilimini artırdığını ve bu durumun bilişsel kaynakları tüketen bir tür "zihinsel gezinmeye" (mind-wandering) yol açtığını ortaya koydu. Araştırmaya göre telefonun varlığı sadece dikkati bölmekle kalmıyor, aynı zamanda zihnin odaklandığı işten uzaklaşarak telefona dair potansiyel etkileşimlere kaymasına neden oluyor.

Bununla birlikte bu tür çalışmaların belirli örneklemlerle gerçekleştirildiğini ve sonuçların her birey için aynı şekilde geçerli olmayabileceğini de göz önünde bulundurmamız gerekiyor.

Günlük yaşamda akıllı telefonları hayatımızdan tamamen çıkarmak pek mümkün görünmüyor. Ancak odaklanmamız gereken durumlarda telefonumuzla aramıza fiziksel bir mesafe koymak, dikkatimizi daha verimli kullanmamıza yardımcı olabilir. Bir dahaki sefere önemli bir işe odaklanmanız gerektiğinde telefonunuzu sadece sessize almak yerine görüş alanınızdan tamamen çıkarmayı deneyebilirsiniz.

Kaynaklar:

• Christodoulou, A., & Roussos, P. (2025).Phone in the room, mind on the roam": Investigating the impact of mobile phone presence on distraction. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 15(5), 74.

• Skowronek, J., Seifert, A., & Lindberg, S. (2023). The mere presence of a smartphone reduces basal attentional performance. Scientific Reports 13.
• Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain Drain: The Mere Presence of One’s Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity. Journal of the Association for Consumer Research 2 (2), 140-154.

Yazar Hakkında:

Meltem Uygun

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi