Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir, Ne Değildir?

Oleksandra Polishchuk/iStockphoto.com

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk döneminde başlayıp yetişkinlikte de devam edebilen nörogelişimsel bir durumdur. Ancak son yıllarda sosyal medyada sıkça karşımıza çıkan "DEHB belirtileri" başlıklı içerikler, bu bozuklukla ilgili farkındalığı artırırken zaman zaman yanlış algıların oluşmasına da yol açabiliyor. Bu içeriklerde yer alan dikkatini toplamakta zorlanma ya da yerinde duramama gibi belirtileri okurken birçok kişinin aklından "Acaba bende de DEHB mi var?" sorusu geçebiliyor. Ancak bu belirtilerin tek başına DEHB tanısı için yeterli olmadığını unutmamak gerekir. DEHB tanısı, kişinin belirtilerinin kapsamlı bir klinik değerlendirmeyle incelenmesi sonucunda yalnızca bu alanda yetkin hekimler tarafından konulabilir.

Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı'na (DSM-5) göre DEHB ve diğer ruhsal bozukluklar için tanı koymak, birkaç belirtiyi kendimizde bulmaktan çok daha fazlasını gerektirir. Öncelikle belirtilerin ne kadar şiddetli olduğu ve günlük yaşamımızı, işimizi, okulumuzu ya da ilişkilerimizi ne ölçüde etkilediği dikkate alınır. Ayrıca belirtilerin ne kadar süredir devam ettiği, farklı ortamlarda ortaya çıkıp çıkmadığı ve çocukluktan beri var olup olmadığı da ayrıca değerlendirilir. Bunun yanı sıra DEHB ile kolayca karıştırabileceğimiz uyku problemleri, tiroit sorunları, hormonal değişimler ya da travma yaşantısı sonrası ortaya çıkan belirtiler de göz önünde bulundurulur. Kısacası tanı koymak, anlık değerlendirmelerle sınırlı değildir, mutlaka uzman bir hekim gözetiminde yürütülmesi gereken son derece kapsamlı bir süreçtir.

Uzmanlara göre DEHB'nin üç temel boyutu vardır. İlki dikkat eksikliği (DE): biri konuşurken zihnimizin bambaşka yerlere kayması ya da peş peşe verilen talimatları takip etmekte zorlanılması. İkinci alt tipi hiperaktivite (H): düşünmeden sabırsızca ve aşırı hareketli davranılması. Üçüncü boyut ise bu iki durumun birlikte görüldüğü alt tip.

Fedrelena/iStockphoto.com

DEHB ne değildir?

DEHB'li bireyler, işleri sürekli erteleme, verilen görevleri yarıda bırakma ve organize etmekte güçlük yaşadıkları için sıklıkla "tembel", "sorumsuz" veya "iradesiz" olarak etiketlenebiliyor. Genellikle bu davranışların temelinde bireyin ne yapması gerektiğini bilmediği düşüncesi yer alsa da klinik psikolog Russell Barkley'e göre DEHB'li birey "ne yapması gerektiğini" bilmiyor değil, bildiklerini ihtiyaç anında uygulamaya dökmekte zorlanıyor. Bu güçlük, bir niyet, irade ya da zekâ eksikliğinden değil, beynin dikkati, dürtüleri ve zamanı organize etme biçiminden kaynaklanıyor. İşleri öncelik sırasına koyma, planlama ve zamanın akışını fark etme konularında zorlanan bu nörogelişimsel bozukluğa sahip bireyler, tam da bu nedenle günlük sorumluluklarını zamanında yerine getirmekte güçlük yaşıyor.

Günümüzde DEHB tanısı konan kişi sayısı neden bu kadar arttı?

Uzmanlara göre bu artışın tek bir nedeni yok. Artış, tanı kriterlerinin zaman içinde genişlemesi, toplumsal farkındalığın artması ve ebeveynlerin çocuklarını değerlendirme için uzmana daha sık yönlendirmesi ile ilişkilendiriliyor. Bununla birlikte tanı araçlarının ve klinik değerlendirmenin gelişmesi sayesinde geçmişte anksiyete ya da depresyon tanısı almış bazı kişilere bugün doğru bir şekilde DEHB tanısı konulabiliyor. Dolayısıyla tanılardaki artış yalnızca DEHB'nin daha sık görülmesinden değil aynı zamanda daha doğru ve daha erken fark edilebilmesinden de kaynaklanıyor.

DEHB’de cinsiyetin rolü

Klinik araştırmalara göre DEHB tanısı, 5-12 yaş aralığındaki erkek çocuklarına kız çocuklarından yaklaşık iki kat daha fazla konuyor. Uzmanlara göre bu durumun nedenlerinin başında belirtilerin ortaya çıkış biçimindeki farklılıklar geliyor. Erkek çocuklarındaki belirtiler toplumda daha çok "yaramaz" ya da "sorun çıkaran" davranışlar olarak algılanıyor. Bu yüzden genellikle erkek çocukları uzmana daha çabuk yönlendiriliyor. Kız çocuklarında ise DEHB belirtileri sıklıkla dikkatsizlik ve duygusal dalgalanmalar şeklinde gözlemleniyor. Bu durum ise bu ruhsal bozukluğun kız çocuklarında fark edilmesini zorlaştırıyor. Ancak yetişkinlik dönemine gelindiğinde bu tanı oranları eşitlenebiliyor.

Kaynaklar:

• Ak, Ö. (2024). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Bilim ve Teknik, 54–62.
• Amerikan Psikiyatri Birliği. (2013). Ruhsal bozuklukların tanısal ve istatistiksel el kitabı (5. baskı) (E. Köroğlu, Çev.). Hekimler Yayın Birliği.
• Barkley, R. A. (2006). Attention–Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (3rd ed.). The Guilford Press.
• Başgül, Ş. S., & Sarı, N. D. (2021). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan bireyler: Aileler için rehber kitapçık. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
• Cynthia Reuben, M. A.  & Nazik Elgaddal, M. S. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder in children ages 5–17 years: United States, 2020–2022 (NCHS Data Brief No. 499). National Center for Health Statistics.
• Koçyiğit, E. G. (2025). Çocukluktan yetişkinliğe dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu: Nedenleri, tedavi ve öneriler. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 75, 1–12.
• Kring, A. M., Johnson, S. L., Davison, G. C., & Neale, J. M. (2019). Anormal psikolojisi (M. Şahin, Çev. Ed.; 12. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
• National Institute of Mental Health. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder: What You Need to Know. (NIH Publication No. 24-MH-3572). U.S. Department of Health and Human Services, National Institutes of Health. 
• Özbay, A., & Kayhan, Z. (2024). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) nedenleri ve tedavi yöntemleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(89), 394–406.

Yazar Hakkında:

Ayşe Betül Yağmur

Hacettepe Üniversitesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Bölümü lisans öğrencisi