Prof. Dr. Mustafa Sarı ile Marmara Denizi’nde Deniz Çayırlarının İzinde

Deniz çayırları içinde deniz salyangozları (Rapana venosa) topluca yumurtluyorlar.

İşte böyle bir ekosistemi yakından tanımak için çıktığımız dalışta, suyun altında birisinin paletimi çekiştirmesiyle irkildim. Arkaya baktığımda yüksek lisans öğrencim, geriye dönmem için beni çağırıyordu. Belli ki bir şey görmüş ve bana göstermek istiyordu. Yemyeşil deniz çayırlarının üzerinde süzülerek onun ardından gittim.

Eliyle işaret ettiği yere eğildim. Çayırların arasında, deniz salyangozlarının küme hâlinde bir araya geldiğini gördüm. Minik bir tepeye dönüştürdükleri, sarımsı beyaz, uzun tüylü, halı ya da paspası andıran bu yapı, çayırların arasında giderek büyüyordu. Öğrencim hayretle bana bakıyordu.

Elime aldığım deniz salyangozunu göstererek işaret diliyle bir Rapana venosa yumurtlama kümesinin başında olduğumuzu anlatmaya çalıştım. Anavatanı Pasifik Okyanusu olan bu yabancı tür, büyük olasılıkla gemilerin balast sularıyla denizlerimize taşınmıştı. İlkbahar ve yaz aylarında, çoğunlukla deniz çayırlarının içinde onlarcası bir araya gelerek yumurtalarını bırakıyordu. Yumurtaların küme hâlinde bırakılması, yırtıcılardan daha az zarar görmelerini sağlıyor, bu da üreme başarılarını artırıyordu.

Birkaç kare fotoğraf çektikten sonra yolumuza devam ettik. Çünkü o gün denizde bulunma nedenimiz, Marmara Denizi kıyılarındaki deniz çayırı türlerini incelemek ve türlere göre kök sıklığını belirlemekti.

Kıyıdan başlayan deniz çayırları, okul binası ve suya girmek için hazırlanan dalgıçlar.

Marmara’nın güney kıyılarında, Erdek Körfezi’ndeydik. Hoca olmanın avantajıyla giyinip, su altı kameramı elime alarak suya ilk ben girdim. Deniz çayırları kıyının sıfır noktasından başlıyordu. Kafamı suya soktum; hâlâ giyinmeye çalışan gençleri deniz çayırlarıyla birlikte fotoğrafladım.

Gençleri beklerken çayırların arasında dolaşan yengeçleri, dibe tutunmuş pinaları ve oradan oraya kaçışan balık yavrularını gözlemlemeye başladım. Denize girdiğimiz yer, bir köy okulunun duvarının dibiydi. Acaba okul bahçesinde koşuşan çocuklar deniz çayırlarını biliyor muydu? Ya da uçları suyun dışına kadar çıkan bu çayırların, deniz ekosistemi ve dünyamız için ne anlama geldiğinin farkında mıydılar?

Gün bitmeden öğrencileri yakalayabilirsem çıkışta onları deniz kıyısına getirip çayırları göstermeye karar verdim.

Marmara Denizi’nin ışık geçirgenliği düşük olduğundan deniz çayırları ancak yaklaşık 10 m derinliğe kadar yayılım gösterebiliyordu. Acaba burada, bu mavi-yeşil görüntüler kaç metrede son bulacaktı? Yüksek lisans öğrencilerimle birlikte derine doğru yöneldiğimizde, deniz salyangozu yumurta kümesiyle karşılaşmıştık.

Yaşlı pina (Pinna nobilis) kabuğuna tutunmuş istiridye topluluğu ve onların üzerine tutunmuş altın anemon (Condylactis aurantia)

Derinlik 4-5 m’ye ulaştığında pinalar çoğalmaya başladı. Yaşlı bir pinanın üzerine tutunmuş istiridyeler ve onların üzerine yerleşmiş bir altın anemon, çok katlı bir bina gibi görünüyordu. Altın renkli kollarını hareket ettirerek bir av yakalamayı umuyordu belli ki. Kollarının ucundaki morluklar, avını cezbetmek içindi.

Marmara Denizi’nde şimdiye kadar Cymodocea nodosa, Zostera marina, Zostera noltii ve Akdeniz’e özgü Posidonia oceanica olmak üzere dört deniz çayırı türü yaşadığını tespit etmiştik. Üzerinde yüzdüğümüz tür Cymodocea nodosa idi ve gayet sağlıklı bir çayır alanıydı burası.

Deniz çayırının (Cymodocea nodosa) örgü gibi kökleri, zemindeki sedimenti tutarak erozyonu önler.

Yavaşladım, çayırların arasında dizlerimin üzerine çöktüm. Gençler beni takip etti. Elimi yelpaze gibi kullanarak çayırların dibindeki kumu kaldırmaya başladım. Bir anda göz gözü görmez oldu. Ancak kısa süre içinde havalanan kum taneleri tekrar dibe indi ve görüş açıldı. Dipte, örgü ipleri gibi birbirine geçmiş kökleri gösterdim.

Deniz çayırlarının bu rizomlu kök yapısı, kıyı erozyonunu önlemede en etkili koruyuculardan biriydi.

Deniz çayırları sayısız deniz canlısı için üreme, beslenme, saklanma ve barınma alanı oluşturur. Deniz çayırları (Cymodocea nodosa) üzerinde gümüş balığı (Atherina sp.) sürüsü.

Beş metre derinlikte, alanın kıyıya paralel ne kadar genişlediğini anlamak için birlikte yüzmeye devam ederken gençlerden biri kolumdan beni sola doğru çekti. Döndüğümde karşımızda harika bir manzara vardı. Bir gümüş balığı (Atherina sp.) sürüsünün bir kısmı çayırın içinde, bir kısmıysa çayıra değecek kadar yakın yüzüyordu. Sürü, çayırın üzerinde adeta tek bir balık formu oluşturmuştu. Hemen kameraya sarıldım ve birkaç kare fotoğraf çektim.

Deniz çayırları, yavru balıklar başta olmak üzere sayısız tür için barınma, saklanma, üreme ve beslenme alanı oluşturduğu için gümüşler de çayırların arasında güvenle besleniyordu.

Biraz ilerlediğimizde Cymodocea nodosa bitti, Akdeniz’e özgü Posidonia oceanica çayırları başladı. Daha geniş yapraklı ve daha sık kök yapıları sayesinde deniz dibini tamamen örtüyorlardı. Uzanıp bir kök çıkardım ve gençlere gösterdim. Ardından kamerayı öğrencilerden birine uzattım. Bu harika ortamda benim de bir kare fotoğrafım olmalıydı.

Az ışıklı ortam, patlayan güçlü flaşlar aydınlandı. Gözlerim kamaştı ama artık P. oceanica ile benim de bir fotoğrafım var.

Çayırların arasında her yerde Akdeniz’e özgü, denizlerin en büyük çift kabuklularından biri olan pinalar (Pinna nobilis) vardı.  Boyları 120 cm’ye, ömürleri 50 yıla kadar ulaşabilen bu canlılar, saatte yaklaşık altı litre deniz suyunu filtreleyerek beslenirken aynı zamanda sudaki çözünmüş oksijenle nefes alıyordu. Bu özellikleriyle pinalar, aslında deniz ekosisteminin doğal arıtma sistemi gibi çalışıyordu.

Üstelik pina kabuklarının üzerinde yüzden fazla deniz canlısı tutunuyor, besleniyor veya barınıyordu. Yani bizim pina, tam anlamıyla bir ekosistem mühendisiydi.

Akdeniz’e endemik Posidonia oceanica türü deniz çayırları, geniş, uzun yaprakları ve güçlü kökleriyle deniz dibini neredeyse tamamen örter. Prof. Dr. Mustafa SARI P. oceanica köklerini göstermekte.

Kıyıya paralel olarak 5-6 m derinlikte ilerlemeye devam ederken P. oceanica çayırları sona erdi ve yeniden C. nodosa başladı. “Burası cennet olabilir” diye geçirdim içimden. Çayırın arasında minik bir bebek pinayla karşılaştık. O kadar küçüktü ki başparmağımı yanına koyduğumda neredeyse onun boyuna denk geliyordu. Pinalar, beslenmek ve nefes alabilmek için kabuklarını açık tutar, bir tehlike anında ise hızla kapatarak kendilerini korurlar.

Pina (Pinna nobilis) Akdeniz’e endemik bir çift kabuklu türüdür. Deniz çayırları (C. nodosa) içinde bir bebek pina. 

Canlı mı diye parmağımı kabuğa doğru uzattım. Korktu. Minik bebek pina, hızla kabuğunu kapattı ve şeffaf kabuğunun içinde dibe doğru çekilirken canlı bedeni kalbe benzedi. Bu anı kaçıramazdım, hemen deklanşöre bastım.

Çayırların kaç metre derinlikte son bulduğunu belirlemek için biraz daha derine yöneldik. Altı buçuk metreye ulaştığımızda çayırlar önce seyrekleşti, ardından boyları kısaldı ve zikzaklı kökler ileriye doğru uzanarak son buldu. Derine doğru baktığımızda pinaların hafif kumlu zeminde yaşamlarını sürdürdüğünü gördük.

Geri döndük. Suya girdiğimiz noktadan yaklaşık 500 m uzaklaşmış olmalıydık. Kıyıya doğru gözlem yaparak dönüşe geçtiğimizde, deniz çayırlarının kıyıya yakın bölgelerde parçalı hâle geldiğini gördük. İki metre derinliğe kadar olan alanlarda, neredeyse tüm deniz çayırları sökülmüştü. Belli ki kıyıdaki yazlıkçılar deniz çayırlarından hoşlanmıyordu.

Kıyıdaki yazlık konutların önünde, ayaklarına değmesin diye kıyıdaki deniz çayırları temizlenmiş.  Oysa plaj, berraklığını askıdaki katıları çöktüren deniz çayırlarına borçlu.

Plajdan çıktığımızda sökülmüş çayır yığınlarıyla karşılaştık. Üzüldük. Güneşlenen ve torununu oynatan bir yazlıkçıya deniz çayırlarını anlattık. Etrafımıza başka tatilciler de toplandı.

Kısaca şunları söyledik:

“Deniz çayırları, birim alan başına tropik ormanlardan kat kat fazla karbon tutarak iklim değişikliğiyle mücadelede önemli rol oynar. Suyun içinde askıda katı parçacıkları çöktürerek plajların daha berrak olmasını sağlar. Her bir metre karesi, günde on litreden fazla oksijen üretir. Rizomlu kökleriyle kıyada erozyonu önler.

Ama her gün dünyada, kirlilik, yanlış kıyı kullanımı, çapa atma ve turizm nedeniyle iki futbol sahası büyüklüğünde deniz çayırı alanı yok oluyor.”

Kıyının ilk iki metre derinliğinde bulunan sökülerek plaja yığılmış deniz çayırları.

Siz buna katkı yapmayın” demeyi de ihmal etmedik.

Bir hanımefendi, “Ben altmış küsur yaşımdayım, bunları ilk kez duyuyorum. Biz nereden bilelim? Neden bunları bir afiş yapıp plajlara asmıyorsunuz?” diye bize sitem etti. Haklıydı. Neden deniz çayırlarını, pinaları ve kıyıdaki diğer canlıları tanıtan panolarımız olmasın ki sahillerde?

Araca doğru dönerken, gençlerle daha çok çalışmamız ve bilgilendirme yapmamız gerektiği konusunda hemfikirdik. Okul tatil olmuş, öğrenciler gitmişti. Öğrencilere niyet, tatilcilere kısmet olan bu bilgilendirmeyle yetinip öğrenme dolu, mavi-yeşil bir günü daha burada noktaladık.

Sözlük:

Ekosistem mühendisi: Yaşadığı ortamın fiziksel yapısını değiştiren, yeni yaşam alanları oluşturan veya mevcut koşulları dönüştürerek başka canlıların barınmasını, beslenmesini ve çoğalmasını etkileyen canlı türlerine verilen addır. Ekosistem mühendisleri, besin ağlarını ve tür çeşitliliğini dolaylı yoldan şekillendirir.

Rizom: Toprak altında ya da yüzeye yakın yatay olarak uzanan, düğüm ve boğumlara sahip özel bir gövde yapısıdır. Rizomlar; bitkinin tutunmasını sağlar, besin depolar ve yeni sürgünlerin oluşmasına olanak tanır. Deniz çayırlarında rizomlar, kökleriyle birlikte deniz tabanını sıkıca tutarak kıyı erozyonunu önlemede önemli rol oynar.

P. oceanica alanından bir pina

Çayırsız bir ortamda pinanın görünümü

Yazar Hakkında:

Prof. Dr. Mustafa Sarı

Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Denizcilik İşletmeleri Yönetimi Bölümü