Dişin İçindeki Kök Hücreler Sinir Onarımına Yardımcı Olabilir mi?

_{Dişin merkezindeki pulpa dokusunda bulunan hücrelerin sinir sistemi araştırmalarıyla ilişkilendirilmesini temsil eden illüstrasyon. (Görsel yapay zekâ desteği ile oluşturulmuştur.)}

Bir süt dişinin düşmesi çoğumuz için çocukluk anılarının küçük ve sevimli bir parçasıdır. Çekilmiş bir yirmi yaş dişi ise genellikle tedavisi tamamlanmış, artık vücutla ilişkisi kalmamış bir yapı gibi görülür. Peki ya bu dişlerde bilim insanlarının geleceğin tedavileri için merakla araştırdığı hücreler varsa?

Dişin merkezinde “pulpa” adı verilen canlı bir doku bulunur. Bu bölgeyi daha çok diş ağrısıyla tanırız. Çünkü pulpa damarlar, bağ dokusu ve sinirler açısından zengindir. Ancak pulpayı ilginç kılan tek şey bu değildir. Bu dokuda kök hücre özelliği taşıyan hücreler de bulunabilir.

Kök hücreler, uygun koşullarda kendilerini yenileyebilen ve bazı hücre türlerine dönüşebilen hücrelerdir. Ayrıca çevrelerindeki hücrelere iyileşme süreçlerini etkileyen sinyaller gönderebilirler. İnsan diş pulpasından elde edilen kök hücreler ilk kez 2000 yılında tanımlandı ve bu hücrelerin dentin-pulpa benzeri yapıların oluşumuyla ilişkili özellikler gösterebildiği bildirildi.

Peki dişlerdeki bu hücrelerin sinir sistemiyle ne ilgisi var?Diş ve sinir sistemi arasında nasıl bir bağ var?

İlk bakışta diş ile sinir onarımı arasında bağlantı kurmak zor olabilir. Sonuçta diş deyince aklımıza daha çok çürük, dolgu ya da kanal tedavisi gelir. Oysa diş pulpası zaten sinir lifleriyle yakın ilişki içindedir. Dişimize sıcak, soğuk ya da basınç gibi uyarıları hissettiren sistemin önemli bir bölümü burada yer alır.

Daha da ilginci, bazı çalışmalarda diş kaynaklı kök hücrelerin sinir hücresi benzeri özellikler gösterebildiği ya da sinir dokusunu destekleyen moleküller salgılayabildiği belirtiliyor. Diş pulpası kök hücrelerinin merkezi sinir sistemi yenilenmesi, sinir sistemindeki iltihabi süreçler ve inme sonrası rehabilitasyon kapsamındaki kullanım olasılıklarını ele alan çalışmaları değerlendiren bir kapsam derlemesi 2024 yılında yayımlandı.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Ulaşılan bulgular, diş kaynaklı kök hücrelerin bugün sinir hastalıklarını tedavi etmek için kullanılan bir yöntem olduğu anlamına gelmiyor. Şimdilik daha çok laboratuvar ve hayvan çalışmaları üzerinden ilerleyen, umut verici ama dikkatli yorumlanması gereken bir araştırma alanından söz ediyoruz.

_{Süt dişi kaynaklı kök hücrelerin laboratuvar ortamında sinir sistemi hasarı modelleriyle ilişkili araştırmalarda incelenmesini temsil eden illüstrasyon. (Görsel yapay zekâ desteği ile oluşturulmuştur.)} 

Düşen süt dişlerinden elde edilen kök hücreler de araştırmalara konu oluyor. Bu hücreler İngilizcede “stem cells from human exfoliated deciduous teeth” ifadesinin kısaltmasıyla SHED olarak adlandırılıyor. Uygun koşullarda alınan bir süt dişi, sinir sistemi hasarıyla ilgili araştırmalarda hücre kaynağı bulmak için araştırılabiliyor. Örneğin bir çalışmada, süt dişi kaynaklı kök hücreler sıçanlarda oluşturulan omurilik hasarı modelinde incelendi ve hareket işlevleriyle ilişkili bazı iyileşme bulguları bildirildi. Bu örnek, “düşmüş bir diş” olarak gördüğümüz yapının hücre biyolojisi açısından değerli bilgiler barındırabileceğini gösteriyor.

Hücrenin kendisi mi gönderdiği mesajlar mı?

Bilim insanlarının merak ettiği bir başka soru da şu: Doku onarımında asıl etkiyi kök hücrenin kendisi mi yapıyor yoksa kök hücrenin çevresine gönderdiği moleküler sinyaller mi?

Bu soruyu anlamak için şöyle düşünebiliriz: Bir hücre yalnızca bulunduğu yerde duran bir yapı değildir. Çevresindeki hücrelerle sürekli iletişim kurar. Bazı moleküller salgılar, bazı sinyaller gönderir ve bulunduğu ortamı etkileyebilir. Bu nedenle bazı çalışmalarda doğrudan kök hücrelerin kendisi değil, bu hücrelerin laboratuvar ortamında büyütüldüğü kültür sıvısında biriken salgılar incelenir. Bu sıvıya bilimsel literatürde “conditioned medium” yani koşullandırılmış kültür ortamı denir. Bunu hücrelerin bulundukları ortama saldığı biyolojik molekülleri içeren bir sıvı olarak düşünebiliriz.

İnsan diş pulpası kök hücrelerden elde edilen koşullandırılmış kültür ortamının sıçan omurilik hasarı modelinde duyu ve hareket işlevleri, akson ve miyelin yenilenmesi ve iltihabi süreçlerle ilişkili etkileri 2024 yılında yayımlanan bir çalışmada araştırıldı. Akson, sinir hücresinin mesaj taşıyan uzantısıdır. Miyelin ise bu uzantının çevresini saran ve sinyal iletimini kolaylaştıran koruyucu bir tabaka gibi düşünülebilir.

Eksozomlar: Hücrelerin küçük mesaj paketleri

Son yıllarda bu alanda sık duyulan kavramlardan biri de “eksozom”. Peki eksozom ne demektir?

_{Diş pulpası kök hücrelerinden salınan eksozomların sinir onarımıyla ilişkili süreçlerde araştırılmasını temsil eden illüstrasyon. (Görsel yapay zekâ desteği ile oluşturulmuştur.)}

Eksozomlar, hücrelerin çevrelerine saldığı, hücre dışı vezikül adı verilen çok küçük keseciklerin bir türüdür. İçlerinde proteinler, yağlar ve bazı RNA parçaları taşıyabilirler. Basitçe anlatmak gerekirse eksozomlar, hücrelerin birbirine gönderdiği küçük mesaj paketleri gibidir.

Diş pulpası kök hücrelerinden elde edilen eksozomlar da sinir onarımı araştırmalarında inceleniyor. Örneğin 2024 yılında yayımlanan bir çalışmada bu eksozomların siyatik sinir yaralanması modelinde Schwann hücreleriyle ilişkili süreçleri destekleyebileceği bildirildi. Schwann hücreleri, çevresel sinir sisteminde sinir liflerini destekleyen ve miyelin kılıfın oluşumunda rol alan hücrelerdir.

Aynı alanda bir başka çalışmada ise diş pulpası kök hücresi kaynaklı eksozomların sıçanlarda siyatik sinir yaralanması sonrası miyelin kılıf yenilenmesiyle ilişkili olabileceği gösterildi. Bu tür deneyler, diş kaynaklı hücrelerin ve onların salgıladığı küçük yapıların sinir onarımı araştırmalarında neden ilgi gördüğünü daha anlaşılır hâle getiriyor.

Araştırmadan tedaviye uzanan yol

Elde edilen sonuçlar dikkat çekici olsa da bunların büyük bölümü laboratuvar deneyleri ve hayvan modellerinden geliyor. İnsanlarda güvenli, etkili ve standart bir tedavi olarak kullanılabilmesi için kontrollü klinik araştırmalarla desteklenmesi gerekiyor. Ayrıca eksozomlarla ilgili de cevaplanması gereken birçok soru var: Nasıl elde edilecekler? Hangi dozda kullanılacaklar? Vücutta doğru yere nasıl ulaştırılacaklar? Her bireyden elde edilen hücreler aynı etkiyi gösterecek mi? Bu sorular hâlâ araştırılıyor.

Sonuç olarak diş kaynaklı kök hücreler ve bu hücrelerin salgıladığı küçük mesaj paketleri, sinir onarımı ve doku yenilenmesi araştırmalarında ilgi çekici bir kapı aralıyor.

Kim bilir, gelecekte, çekilmiş bir diş ya da düşmüş bir süt dişi, hasarlı dokuların onarımı için değerli biyolojik kaynak olabilir.

 

Sözlük:

Pulpa: Dişin merkezinde bulunan, damarlar, bağ dokusu ve sinirler açısından zengin canlı doku

Kök hücre: Uygun koşullarda kendini yenileyebilen ve bazı hücre türlerine dönüşebilen hücre

Diş pulpası kök hücresi: Diş pulpasından elde edilen ve laboratuvar koşullarında belirli kök hücre özellikleri gösterebilen hücre

SHED: Düşen süt dişlerinden elde edilen kök hücreleri tanımlamak için kullanılan İngilizce kısaltma. “Stem cells from human exfoliated deciduous teeth” ifadesinin baş harflerinden oluşur.

Koşullandırılmış kültür ortamı: Hücrelerin laboratuvar ortamında büyütüldüğü ve zamanla hücrelerin salgıladığı biyolojik molekülleri içeren sıvı

Eksozom: Hücrelerin çevrelerine saldığı, protein, yağ ve bazı RNA parçaları taşıyabilen çok küçük kesecik. Hücre dışı veziküllerin bir türü olarak ele alınır.

Akson: Sinir hücresinin sinyalleri ileten uzun uzantısı

Miyelin: Bazı sinir liflerinin çevresini saran ve sinyal iletimini destekleyen yalıtkan tabaka

Schwann hücresi: Çevresel sinir sisteminde sinir liflerini destekleyen ve miyelin kılıf oluşumunda rol alan hücre

Kaynaklar:

• Gronthos, S., Mankani, M., Brahim, J., Robey, P. G., & Shi, S. (2000). Postnatal human dental pulp stem cells (DPSCs) in vitro and in vivo. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 97(25), 13625–13630. 
• Miura, M., Gronthos, S., Zhao, M., Lu, B., Fisher, L. W., Robey, P. G., & Shi, S. (2003). SHED: Stem cells from human exfoliated deciduous teeth. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 100(10), 5807–5812.
• Rahnama Sisakht, A., Tavasouli, Z., Negahi, A., Hosseini, S. A., & Satarzadeh, M. (2024). Dental pulp stem cells regenerate neural tissue in degenerative disorders and stroke rehabilitation: A scope systematic review. Heliyon, 10(15), e35080. 
• Taghipour, Z., Karbalaie, K., Kiani, A., Niapour, A., Bahramian, H., Nasr-Esfahani, M. H., & Baharvand, H. (2012). Transplantation of undifferentiated and induced human exfoliated deciduous teeth-derived stem cells promote functional recovery of rat spinal cord contusion injury model. Stem cells and development, 21(10), 1794–1802. 
• Liu, T., Ma, Z., Liu, L., Pei, Y., Wu, Q., Xu, S., Liu, Y., Ding, N., Guan, Y., Zhang, Y., & Chen, X. (2023). Conditioned medium from human dental pulp stem cells treats spinal cord injury by inhibiting microglial pyroptosis. Neural regeneration research, 19(5), 1105–1111. 
• Chai, Y., Liu, Y., Liu, Z., Wei, W., Dong, Y., Yang, C., & Chen, M. (2024). Dental Pulp Stem Cell-Derived Exosomes Promote Sciatic Nerve Regeneration via Optimizing Schwann Cell Function. Cellular reprogramming, 26(2), 67–78. 
• Chai, Y., Liu, Y., Liu, Z., Wei, W., Dong, Y., Yang, C., & Chen, M. (2024). Study on the Role and Mechanism of Exosomes Derived from Dental Pulp Stem Cells in Promoting Regeneration of Myelin Sheath in Rats with Sciatic Nerve Injury. Molecular neurobiology, 61(9), 6175–6188. 
• Mottaghi, M., Kianbakht, C., Samadian, S., Farshbaf, A., Mirhashemi, M., & Ahrari, F. (2025). Clinical applications of dental pulp stem cells-derived exosomes in oral and maxillofacial tissue regeneration and repair. Differentiation; research in biological diversity, 146, 100918. 

Yazarlar Hakkında:

Doç. Dr. Güven Akçay
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Tıp Fakültesi, Biyofizik Anabilim Dalı

Meryem Nur Mesut
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi öğrencisi