Ergenlerde Dijital Cihaz ve Sosyal Medya Kullanımının Uyku Kalitesi Üzerindeki Etkileri
Ergenlik dönemi; nörobiyolojik, psikososyal ve fiziksel değişimlerin yoğunlaştığı, çocukluktan yetişkinliğe geçişin kritik bir evresidir. Bu süreçte uyku; öğrenme, dikkat, duygusal denge ve fiziksel gelişimin sağlıklı biçimde sürdürülmesinde temel bir rol oynar. Ancak günümüzde dijital cihazların yaygın kullanımı, özellikle de birden fazla ekranın aynı anda kullanılması, ergenlik dönemindeki bireylerin uyku düzenini giderek daha fazla etkiliyor. Peki bu dijital alışkanlıklar uykumuzu nasıl etkiliyor?
Ljubaphoto/iStockphoto.com
Van der Schuur ve arkadaşlarının yürüttüğü, aynı bireylerin zaman içinde izlenmesine dayanan boylamsal çalışmalar, dijital medyanın yalnızca ne kadar süre kullanıldığının değil, nasıl kullanıldığının da uyku üzerinde belirleyici olduğunu ortaya koyuyor. Yaklaşık 1.500 ergenlik dönemindeki bireyin izlendiği bu araştırmalarda, ortalama ekran kullanım düzeylerinin aşıldığı günleri takip eden süreçte uyku sorunlarının arttığı gözlemlenmiş. Özellikle birden fazla dijital etkinliğin aynı anda yürütüldüğü “çoklu medya kullanımı (aynı anda birden fazla dijital etkinliğin yürütülmesi; örneğin televizyon izlerken telefondan sosyal medyada gezinmek)”, ertesi gün artan gündüz uykululuğu ve yorgunluk hissiyle ilişkilendirilmiş.
Araştırmalar ayrıca ekran kullanımı ile yatma saatleri arasında da ilişki olduğunu ortaya koyuyor. Dijital etkileşim yalnızca uykuya geçişi geciktirmekle kalmıyor, aynı zamanda uyku evrelerinin düzenini (uyku mimarisini) etkileyerek uzun vadede psikolojik iyi oluşu ve akademik performansı da olumsuz yönde etkileyebiliyor.
Bilimsel araştırmalar, kullanılan cihaz türünün ve kullanım biçiminin bu etkileri belirgin olarak değiştirdiğini ortaya koyuyor. Özellikle akıllı telefon ve bilgisayar gibi aktif etkileşim gerektiren cihazlar, televizyon gibi pasif olanlara kıyasla uyku üzerinde daha güçlü olumsuz etkilerle ilişkilendiriliyor. Bazı araştırmalarda bu ilişkinin orta düzeyde olduğu bildiriliyor. Sosyal medya platformları üzerine yapılan araştırmalar ise farklı platformların uyku üzerindeki etkilerinin değişebildiğini ancak genel olarak yoğun sosyal medya kullanımının uyku kalitesinde düşüşle ilişkili olduğunu gösteriyor.
Dijital medya kullanımının uykuyu olumsuz etkilemesinin arkasında üç temel mekanizma öne çıkıyor:
- Mavi Işık Etkisi: Ekranlardan yayılan mavi ışık, uyku-uyanıklık döngüsünü düzenleyen melatonin hormonunun salgılanmasını baskılayarak uykuya dalma süresini uzatıyor.
- Psikofizyolojik Uyarılma: Dijital içeriklerin ve bildirimlerin yarattığı bilişsel ve duygusal uyarılma, beyni aktif tutarak uykuya dalma süresini uzatıyor.
- Sosyal Baskı (FOMO - Bir şeyleri kaçırma korkusu): Sosyal etkileşimleri kaçırma kaygısı, özellikle ergenlik dönemindeki bireylerde ekran başında geçirilen sürenin artmasına ve buna bağlı olarak yatma saatinin ertelenmesine yol açabiliyor.
Bağımlılık ölçeklerinin kullanıldığı araştırmalar, "genel kullanım" ile "sorunlu (bağımlılık düzeyinde) kullanım” arasında önemli bir fark olduğunu ortaya koyuyor. Sorunlu kullanım, uyku süresinin kısalması ve uyku kalitesinin belirgin biçimde düşmesiyle daha güçlü bir ilişki gösteriyor. Bu durum, ergenlik dönemindeki bireylerin sosyal kimliklerini şekillendirme sürecinde dijital platformların etkilerine karşı daha hassas olabildiklerine işaret ediyor.
Iona Studio/iStockphoto.com
Ergenlik dönemindeki bireylerin sağlıklı uyku alışkanlıklarının korunabilmesi için hedefe yönelik stratejilerin geliştirilmesi önem taşıyor. Yatmadan en az bir saat önce ekran kullanımının sınırlandırılması, uykuya geçişi kolaylaştırabilir ve toplam uyku süresini artırabilir. Ebeveynlerin, eğitimcilerin ve sağlık profesyonellerinin bu konuda gençleri bilinçlendirmesi onların hem uyku düzenlerinin hem de genel ruh sağlıklarının korunması açısından önem taşıyor.
Daha iyi bir uyku, yalnızca günün daha dinç geçirilmesi değil, sağlıklı bir gelişim süreci anlamına da geliyor.
Kaynaklar:
- Fiore, M., Arena, D., Crisafi, V., Grieco, V., Palella, M., Timperanza, C., Conti, A., Cuffari, G., & Ferrante, M. (2025). Digital Devices Use and Sleep in Adolescents: An Umbrella Review. Int.J. Environ. Res. Public Health, 22 (10), 1517.
- Ndubisi, A., Agyapong-Opoku, F., & Agyapong, B. (2025). Social Media Use and Sleep Quality in Adolescents and Young Adults: A Scoping Review of Reviews. Children, 13(1), 51.
- Van der Schuur, W.A., Baumgartner, S.E., Sumter, S.R., & Valkenburg, P.M. (2018). Media multitasking and sleep problems: A longitudinal study among adolescents. Computers in Human Behavior, 81, 316–324.
Yazar Hakkında:
Meltem Uygun
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi
