Fare Kulaklı Yarasalar Yönlerini Nasıl Buluyor?

Douwe Schut/iStockphoto.com

İnsanlar yüzyıllar boyunca yönlerini bulmak için haritalara güvendi. Zorlu coğrafyaları bu sayede aştılar. Günümüzde ise GPS teknolojisi, günlük yaşamımızın vazgeçilmez bir parçası hâline geldi. Artık ceplerimizde nerede olduğumuzu ve nereye nasıl gidebileceğimizi anında gösteren akıllı telefonlar var. Peki doğada yön bulmak için teknolojiye ihtiyaç duymayan canlılar bunu nasıl başarıyor?

Yarasalar avlanırken ve yakın çevrelerinde yönlerini ararken ekolokasyon adı verilen bir duyusal sistemi kullanır. Bu sistemde yarasalar, çıkardıkları yüksek frekanslı seslerin çevredeki nesnelerden yansıyıp geri dönmesiyle oluşan yankıları algılayarak konum, mesafe ve engeller hakkında bilgi edinir. Ancak ekolokasyon yalnızca ses yankılarının algılanabildiği kısa mesafelerde etkilidir. Oysa fare kulaklı yarasalar (Myotis myotis), geceleri yuvalarından kilometrelerce uzağa uçar, karmaşık arazilerden geçer ve ardından aynı noktaya geri dönebilir. Bu durum, onların yön bulma süreçlerinde ekolokasyonun ötesinde başka mekanizmaların da devrede olduğunu düşündürüyor.

Vuk Saric/iStockphoto.com

Bilim insanları, fare kulaklı yarasaların etkileyici yön bulma becerisinin ardındaki mekanizmayı anlamak için Dünya’nın manyetik alanına odaklandı. Bu amaçla Max Planck Enstitüsü araştırmacıları dikkat çekici bir deney tasarladı. Yuvalarından yaklaşık 25 km uzaklıktaki bir alana bırakılan yarasalar, üzerlerine takılan radyo vericileriyle adım adım takip edildi. Gözlemler, yarasaların yalnızca birkaç kilometre uçtuktan sonra hızla yuvalarına yöneldiğini ortaya koyuyordu. Ancak bu sonuç, fare kulaklı yarasaların yönlerini bulmalarında manyetik alanın rolünü açıklamak için tek başına yeterli değildi.

Araştırmacılar bu soruya yanıt bulmak için fizik laboratuvarlarında sıkça kullanılan Helmholtz bobinlerinden yararlandı. Bu düzenekler, kontrollü ve bir hayli homojen manyetik alanlar oluşturabilmeleriyle bilinir.

Deneyde yarasaların yarısı Helmholtz bobinleri arasında oluşturulan ve yönü bilinçli olarak değiştirilmiş yapay bir manyetik alana maruz bırakıldı. Diğer yarasalar ise doğal manyetik alan koşullarında tutuldu. Tüm yarasalar için deneyde sabit kalan tek koşul, gün batımını algılayabilmeleriydi.

Deneyde yapılan gözlemler araştırmacıları net bir sonuca götürdü. Doğal manyetik alan etkisi altında bulunan yarasalar, serbest bırakıldıklarında doğrudan yuvalarına yöneldi. Yapay olarak döndürülmüş manyetik alana maruz kalan yarasalar ise manyetik alanın yönüne uygun biçimde yanlış yöne doğru uçtu. Bu bulgular, fare kulaklı yarasaların Dünya’nın manyetik alanını bir tür pusula gibi kullandığını açıkça gösteriyordu. 

Araştırmacılar, gün batımının yani zamanlamanın etkisinin olup olmadığını anlamak için deneyi gece tekrarladı. Sonuç bu kez de şaşırtıcıydı. Manyetik alan yönlendirmesine maruz kalanlar dâhil tüm yarasalar doğrudan yuvalarına yöneldi. Bu durum, manyetik alanın yön bulmadaki etkisinin gün batımıyla bağlantılı olduğunu gösteriyordu.

Araştırmacılara göre fare kulaklı yarasalar, manyetik pusulalarını gün batımında Güneş’in konumuna göre ayarlıyor. Bu ayarlama tamamlandıktan sonra ise manyetik alanda yapılan yapay değişiklikler yön bulmalarını artık etkilemiyor.

Elde edilen bulgular, fare kulaklı yarasaların yön bulma yeteneğinin tek bir duyusal mekanizmayla sınırlı olmadığını ortaya koyuyor. Güneş’in konumu ve Dünya’nın manyetik alanı birlikte ve birbirini tamamlayacak şekilde kullanılıyor. Bu da bu canlıların yön bulma davranışlarının çevresel ipuçlarını bütünleştiren son derece karmaşık bir sistem üzerine kurulu olduğunu gösteriyor.

Sözlük:

GPS (Global Positioning System): Dünya yörüngesindeki uydular aracılığıyla yeryüzündeki bir noktanın konumunu, hızını ve zaman bilgisini yüksek doğrulukla belirlemeyi sağlayan uydu tabanlı konumlama sistemi

Kaynaklar:

• Wedlich, S. 2010. Bats have both a magnetic and a sun compass. Max-Planck-Gesellschaft.  

• National Park Service. 2024. Echolocation – Bats.

Yazar Hakkında:

Berkay Kıvanç

Elektrik ve Elektronik Mühendisi