Karbon Ayak İzi: Arkamızda Bıraktığımız Gizli İzler

simpson33/iStockphoto.com

Disney-Pixar'ın Wall-E filminde Dünya, yıllarca biriken atıklar ve kontrolsüz tüketim nedeniyle yaşanmaz hâle gelmişti. Gerçek hayatta o noktada değiliz ancak biz de her gün fark etmeden bir iz bırakıyoruz. Bu görünmez izin adı karbon ayak izi. Karbon ayak izi, bir kişinin günlük yaşamı ya da bir ürünün üretim ve kullanım süreci boyunca atmosfere salınan toplam sera gazı miktarını ifade ediyor.

Gazları Ortak Bir Dilde Anlatmak: CO₂ Eşdeğeri

İklimi etkileyen gazların ısı tutma güçleri aynı değildir. Bu nedenle bilim insanları, tüm sera gazlarını tek bir ölçekte gösterebilmek için karbondioksit eşdeğeri (CO₂e) kavramını kullanır. Hesaplamaya yalnızca karbondioksit (CO₂) değil, metan (CH₄) ve diazot monoksit (N₂O) gibi gazlar da dâhil edilir. Böylece hangi gazdan ne kadar salındığını tek bir ölçekte karşılaştırabiliriz.

Sera Etkisi: Battaniye Metaforunun Fiziği

Güneş’ten gelen ışınların bir kısmı Dünya’yı ısıtır ve bir kısmı ise uzaya geri yansır. Atmosferdeki sera gazları bu ısının bir bölümünü tutan saydam bir tabaka gibi davranır. Bu sürece sera etkisi denir. Sera etkisi doğal hâliyle gezegenimizin aşırı soğumasını engelleyerek onu yaşanabilir kılar.

Sorun, kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtların yoğun kullanımıyla sera gazı miktarının artmasıdır. Sera gazları arttıkça, Güneş’ten gelen enerjinin tamamı yansıma ile uzaya geri gönderilemez, enerjinin bir bölümü atmosferde tutulur. Böylece Dünya’nın aldığı enerji, uzaya geri verdiğinden daha fazla hâle gelir. Bilim insanları bu farkı radyatif zorlama kavramıyla açıklar. Radyatif zorlama pozitif yönde arttıkça gezegenin ortalama sıcaklığı da yükselir.

Kynny/iStockphoto.com

Karbon Ayak İzi ve Yaşam Döngüsü

Karbon ayak izi, yalnızca o anda çıkan emisyonlardan ibaret değildir. Bir ürünün iklim üzerindeki etkisi, üretimden kullanıma kadar geçen farklı aşamalarında ortaya çıkar. Bu nedenle yaşam döngüsü analizine başvurulur. Yaşam döngüsü analizi, örneğin bir tarım ürünün tarladan eve kadar geçirdiği tüm yolculuğu kapsayan hesaplamadır. Başka bir örnek olarak bir tişörtü düşünün. Pamuğun yetiştirilmesi, ipliğe ve kumaşa dönüştürülmesi, boyanması, paketlenmesi, kamyonlar ve gemilerle taşınması, ardından evde yıkanıp ütülenmesi… Her adım enerji gerektirir ve sera gazı yayar. Bu nedenle tek bir tişört bile aslında uzun ve görünmez bir karbon hesabı demektir.

Karbon Bütçesi: Gezegenin Sınırları

İklim araştırmacıları, küresel sıcaklık artışını 1,5 °C veya 2 °C ile sınırlayabilmek için atmosfere ne kadar daha sera gazı salınabileceğini hesaplıyor. Bu üst sınıra karbon bütçesi adı veriliyor. Karbon bütçesi, gezegenin daha fazla ısınmadan “taşıyabileceği” toplam emisyon miktarını gösteriyor. Bu nedenle birçok ülke, belirli bir tarihe kadar net sıfır emisyon hedefine ulaşmayı amaçlıyor. Net sıfır, atmosfere salınan sera gazı miktarı ile ormanlar, topraklar ve teknolojik çözümler aracılığıyla atmosferden geri çekilen gaz miktarının dengelenmesi anlamına geliyor. Yani amaç, salımı tamamen durdurmaktan çok toplam etkiyi sıfırlamak.

TeamDAF/iStockphoto.com

Karbon Negatif Çözümler

Bilimsel çalışmalar yalnızca emisyonları azaltmaya odaklanmıyor, aynı zamanda atmosferde birikmiş olan karbondioksiti aktif olarak geri çekmeyi de hedefliyor. Bu tür yaklaşımlar karbon negatif çözümler olarak adlandırılıyor.

Bunlardan biri de dev hava filtrelerini andıran doğrudan hava yakalama sistemleri. Bu sistemler, havayı içlerinden geçirerek karbondioksiti kimyasal yöntemlerle tutuyor. Daha sonra yakalanan karbondioksit gazı, yeraltında depolanarak uzun süre boyunca atmosferden uzak tutulabiliyor.

Günümüzde küresel sera gazı salımlarının önemli bölümü çimento ve beton üretiminden kaynaklanıyor. Ancak yeni araştırmalar, bu durumu tersine çevirmeyi hedefleyen yenilikçi malzemelere odaklanıyor. Geliştirilen bazı özel beton türleri, üretim sırasında daha az emisyon oluşturmanın yanı sıra sertleşme sürecinde havadaki karbondioksitle tepkimeye girerek bu gazı mineral formda bünyelerine bağlayabiliyor. Bu nedenle bu malzemeler “karbon yutan” olarak tanımlanıyor. Bu malzemeler henüz yaygın olarak kullanılmasa da yapı sektörünün iklim üzerindeki etkisini azaltmak için umut verici bir kapı aralıyor.

Bu Hikâyede Senin de Yerin Var

Bu teknolojilerin çoğu hâlâ geliştirme aşamasında. Ancak iklim krizinin çözümü yalnızca laboratuvarlarda ya da uluslararası zirvelerde şekillenmiyor. Günlük tercihlerimiz de bu denklemin bir parçası.

Kısa mesafelerde yürümek ya da toplu taşımayı tercih etmek, enerji verimli cihazlar kullanmak, ihtiyaç duymadığımız ürünleri satın almamak ve enerji tasarrufu yapmak, karbon ayak izini ölçülebilir biçimde azaltan adımlar arasında yer alıyor.

Bu bireysel tercihler tek başına iklim krizini çözmez. Ancak milyonlarca insan tarafından benimsendiğinde karbon bütçesini aşmamak için gereken kolektif dönüşümün temelini oluşturur.

Kaynaklar:

• IPCC. (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. 
• https://www.wri.org/insights/apparel-industrys-environmental-impact-6-graphics
• https://news.mit.edu/2025/how-cement-breathes-stores-millions-tons-co2-each-year-1216
• https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167577X23005530
• https://www.asociacionhuelladecarbono.org/en/individual-actions-actnow/
• https://climatesciences.jpl.nasa.gov/document/Loeb_Climate_and_Radiation_Monitoring.pdf

Yazar Hakkında:

Gülistan Avşar

MEB’te Fen Bilimleri Öğretmeni