Kumaşlar Nasıl Üretiliyor?

SyhinStas/iStockphoto.com

Nedir bu kumaş?

İpliklerin belirli bir düzen içinde bir araya getirilmesi ile oluşturulan esnek ve kullanışlı yüzeylere kumaş denir. Bu tanımın basitliğine aldanmamak gerekir çünkü arkasında binlerce yıllık bilgi birikimi, doğadan elde edilen ham maddeleri işleme deneyimi ve çeşitli mühendislik yöntemleri bulunur.

İnsanlar kumaşın hikâyesini “lif” ile başlatmıştır. Lifler, iplik üretiminde kullanılan, ince ve sağlam ham maddelerdir. Pamuk, yün, keten, ipek, polyester ve naylon gibi farklı lif türleri niteliğine göre işlenerek inceltilir ve bükülerek iplik hâline getirilir. Doğal lifler temizleme ve tarama gibi işlemlerden geçirilirken sentetik lifler kimyasal üretim süreçleriyle elde edilir. Üretilen iplikler ise dokuma ya da örme gibi yöntemlerle kumaşa dönüştürülür.

pixelfusion3d/iStockphoto.com

Bitkilerden gelen kumaşlar

Pamuk: Bitkilerden elde edilen kumaşlar denince akla ilk olarak pamuk gelir. Yumuşak dokusu ve cilt dostu olması nedeniyle en yaygın kullanılan liflerden biridir. Pamuk bitkisi çiçek açtıktan sonra tohum kapsülleri oluşturur. Bu kapsüllerin içindeki ince beyaz lifler toplanır ve işlenerek iplik hâline getirilir. Pamuğun en önemli özelliklerinden biri hidrofilik yani suyu kolayca emebilir olmasıdır. Bu özellik terin emilmesine yardımcı olur. Ayrıca hava geçirgen yapısı sayesinde vücut ile ortam arasında nem ve ısı dengesinin korunmasını destekler. Bu nedenle pamuklu kumaşlar günlük kıyafetlerde sıkça tercih edilir.

BasieB/iStockphoto.com

Keten bitkisi

Keten: Keten bitkisinin saplarından dayanıklı keten lifleri elde edilir.  Bu lifler ısıyı hızlı ilettikleri ve hava geçirgenlikleri yüksek olduğu için özellikle sıcak havalarda serinlik hissi sağlar. Bu nedenle keten kumaşlar yazlık kıyafetlerde sıkça tercih edilir. Keten kumaşlar aynı zamanda dayanıklılıkları, doğal parlaklıkları ve renklerini uzun süre koruyabilmeleriyle de öne çıkar. Ancak liflerinin doğal yapısı nedeniyle keten kumaşlar kolay kırışabilmektedir.

Viskon: Viskon, bitkisel malzemeler ile kimyanın buluştuğu kumaş türlerinden biridir. Genellikle ağaçlardan elde edilen selüloz, çeşitli kimyasal işlemlerden geçirilerek yeniden lif hâline getirilir. Bu nedenle viskon, ne tamamen doğal ne de tamamen sentetik kabul edilir. Bu tür lifler genellikle “yarı sentetik” olarak sınıflandırılır. Yüksek nem tutma kapasitesi, yumuşak dokusu ve hava geçirgen yapısı sayesinde ciltte serinlik hissi oluşturur. Bu özellikleri nedeniyle günlük giyim ürünlerinde sıkça kullanılır.

Hayvanlardan gelen kumaşlar

Yün: Yün, hayvanların kıllarında bulunan keratin proteininden oluşan doğal bir liftir ve çoğunlukla koyunlardan elde edilir. Kırpılan yünler  temizlenir, lifler taranarak hizalanır ve ardından iplik hâline getirilir. Yünün doğal kıvrımlı yapısı, liflerin arasında hava tutulmasını sağlar. Hava iyi bir yalıtkan olduğundan yün kumaşlar vücut ısısını korumada çok başarılıdır. Bu nedenle yün; ceket, palto, kazak ve battaniye gibi ürünlerde yaygın olarak kullanılır.

Koyun yününün yanı sıra keçi yününden elde edilen kaşmir ve tiftik ile alpaka yününden üretilen lifler de yumuşaklıkları ve sıcak tutma özellikleri nedeniyle değerli tekstil malzemeleri arasında yer alır.

baona/iStockphoto.com

İpek böceği ve ipek böceği kozaları

İpek: İpek, ipek böceği larvalarının koza örerken salgıladığı, protein yapılı doğal bir liftir. Liflerin son derece pürüzsüz ve düzgün yapısı, ışığın yüzeyden düzenli bir şekilde yansımasını sağlar. Bu da ipeğe o parlak görünümünü kazandırır. İnsan cildine uyumlu olması nedeniyle alerji oluşturma riski düşüktür. Hafif, esnek ve dayanıklı yapısı yanında şık görünümlü kumaşların üretiminde kullanılır.

İpek geçmişte o kadar değerliydi ki Asya ile Avrupa arasında kurulan büyük ticaret ağlarının temel ürünlerinden biri hâline geldi. Hatta tarihî İpek Yolu da adını ipekten aldı.

Kwangmoozaa/iStockphoto.com

Polyester: Petrolün kumaşa dönüşmesi

Bazen kıyafet etiketlerinde ‘‘polyester’’ yazdığını görürüz. Polyester,  sentetik bir polimerdir ve günlük hayatta kullandığımız bazı plastiklerle aynı kimyasal temele sahiptir. Örneğin en yaygın polyester türlerinden biri olan PET (Polietilen Tereftalat) plastik su şişelerinde kullanılan malzemeyle aynı temel yapıyı paylaşır.

Polyester doğal bir lif değildir; insanlar tarafından üretilen sentetik bir liftir. Genellikle petrol kökenli ham maddelerden elde edilen polyesterin yapısında çok sayıda ester bağı bulunan uzun molekül zincirleri yer alır. Üretim sırasında bu zincirler eritilir ve çok ince deliklerden geçirilerek lif hâline getirilir. Soğuyup katılaşan bu lifler daha sonra iplik üretiminde kullanılır. Bu üretim aşamasına “lif çekimi” denir.

Polyesterin yaygın kullanılmasının en önemli nedenlerinden biri dayanıklılığıdır. Polyester kumaşlar yıpranmaya, esnemeye ve çekmeye karşı dirençlidir. Ayrıca kolay kırışmaz ve hızlı kurur. Bu nedenle spor kıyafetlerinde, montlarda, çantalarda ve ev tekstilinde yaygın olarak kullanılır. Ancak polyesterin bazı dezavantajları vardır. Doğal liflere göre hava geçirgenliği daha düşüktür. Bu durum sıcak havalarda terlemeyi artırabilir. Günümüzde bu sorunu azaltmak için özel dokuma yöntemleri ve yeni lif üretim teknikleriyle daha konforlu polyester kumaşlar geliştirilmektedir.

Liften ipliğe, iplikten kumaşa

Peki lifler nasıl kumaşa dönüşüyor? Bunun için iki temel yöntem izlenir: dokuma ve örme.

Dokuma: En eski kumaş üretim yöntemlerinden biridir. Dokumada iki iplik grubu bulunur: çözgü ve atkı. Çözgü iplikleri dikey yönde gergin bir şekilde dururken atkı ipliği bu ipliklerin bir üstünden bir altından dik açıyla geçirilerek ilerler. Bu düzenli yapı kumaşın dokusunu oluşturur. Dokuma kumaşlar genellikle daha sağlam, dayanıklı ve şekillerini korumaya yatkın olur. Kot kumaşı, birçok gömlek kumaşı ve ev tekstili üretiminde dokuma yöntemi yaygın olarak kullanılır.

Örme: Örme tekniğinde iplikler ilmekler oluşturarak birbirine bağlanır. Bu yöntem, el örgüsüyle kazak örülmesine benzer ancak modern tekstil makineleri bu işlemi çok hızlı şekilde gerçekleştirir. Tişörtlerde sıkça kullanılan penye kumaşlar örme kumaşlara örnek verilebilir. İlmekli yapı sayesinde örme kumaşlar daha esnek olur ve hareket sırasında vücuda daha kolay uyum sağlar.

Geleceğin kumaşları

Tekstil bilimi günümüzde sürdürülebilirlikle de yakından ilgileniyor. Özellikle su kaynaklarının giderek daha önemli hâle geldiği günümüzde daha az su tüketilen üretim yöntemlerinin geliştirilmesi büyük önem taşıyor. Geri dönüştürülmüş polyester, organik pamuk ve laboratuvar ortamında geliştirilen yeni nesil tekstil malzemeleri bu çalışmaların önemli örnekleri arasında yer alıyor. Örneğin kullanılmış plastik şişeler geri dönüştürülerek polyester lifler elde edilebiliyor. Bu tür uygulamalar hem atık miktarını azaltıyor hem de doğal kaynakların daha verimli kullanılmasına katkı sağlıyor.

Bir dahaki sefere kıyafetlerin etiketine baktığınızda “pamuk”, “polyester”, “viskon” ya da “yün” gibi ifadelerin yalnızca birer malzeme adı olmadığını fark edebilirsiniz. Çünkü her kumaş, doğadan başlayan, kimya ve mühendislikle şekillenen bir hikâyenin ürünüdür.

Sözlük

Selüloz: Bitkilerin hücre duvarında bulunan, özellikle ağaçların odunsu kısımlarında yoğun olarak yer alan, lifli ve dayanıklı bir karbonhidrat

Kaynaklar:

• Koçak, N., & Bayraktar, N. (2011). Türkiye’de Keten Tarımı. Ziraat Mühendisliği, Temmuz-Aralık 2011, 357.
• Sarıoğlu, H., Çağlayan, M., & Yıldız, H. (2012). Kumaş Bilgisi ve Tasarımdaki Önemi, 1. Uluslararası Moda ve Tekstil Sempozyumu, s.19-24.

Yazar Hakkında:

Merve Kışlak

MEB’te Fen Bilimleri Öğretmeni