Yeni Siber Zorbalık Biçimleri Nelerdir? Bunlarla Nasıl Mücadele Edilir?

Freepik AI

Yeni nesil siber zorbalık biçimleri, internet ortaya çıkmadan önce var olan zorbalık davranışlarının dijital ortamda evrilmiş ve daha görünür hâle gelmiş ileri türleridir. Zorbalık, bir kişi veya grubun diğerlerine karşı tekrarlanan sözlü, psikolojik veya fiziksel saldırganlığı olarak tanımlanır. Bir başka tanıma göre ise zorbalık; bir öğrencinin, başka bir öğrenci veya öğrenci grubu tarafından hoş olmayan bir şekilde dışlanmasıdır. Araştırmalar, zorbalığın uzun süreli mağduriyet ve depresyon ile çeşitli fiziksel ya da zihinsel etkiler yaratabileceğini göstermektedir. Zorbalığın duygusal ve fiziksel zarar verme potansiyeli olduğu kabul edilir. Ayrıca birçok çalışma, zorbalık sonucu intihar girişimlerinin giderek arttığını göstermektedir.

Siber zorbalık, günümüzde zorbalığın en yaygın biçimlerinden biridir. Sosyal ağlarda sosyalleşen, eğlenen ve öğrenen kişiler, bu ortamlarda kolaylıkla zorbalığa maruz kalabiliyor. Birçok çalışmada, siber zorbalığın ardındaki nedenler anlaşılmaya çalışılmış, anonimliğin siber zorbalık yapmayı kolaylaştırdığı saptanmıştır. Kimliklerini gizleyebilme imkânı, kişileri yüz yüze asla söylemeyecekleri saldırgan ifadeleri çevrim içi ortamda rahatça söylemeye teşvik edebilmektedir.

Elektronik iletişimin yüz yüze iletişime kıyasla daha az enerji ve cesaret gerektirmesi, saldırgan duyguların daha kolay dışavurumuna yol açabiliyor. Çalışmalar ayrıca siber zorbaların kurbanlarından fiziksel olarak uzakta olduklarında daha az empati duyarak zorbalıklarının etkisini daha az hissettiklerini ve bu nedenle daha agresif davrandıklarını gösteriyor. Çevrim içi ortamlarda kişiler yüz yüze ortamda olduklarına kıyasla kendilerini daha rahat ifade edip daha rahat davranabiliyorlar. Bu açıdan elektronik iletişim yalnızca çekingenliği azaltmakla kalmıyor, aynı zamanda sosyal sorumluluk hissini de zayıflatarak düşmanca davranışları kolaylaştırıyor.

Kullanıcıların kendi profillerini oluşturmalarına ve fotoğraf, mesaj, video, blog gibi içerikler paylaşmalarına olanak tanıyan Bebo ve Facebook gibi sitelerde siber zorbalık daha rahat alan buluyor. Diğer yandan siber zorbalığa maruz kalınmasıyla ilgili istatistikler cinsiyetlere göre farklılık gösteriyor. Kanada'da yapılan bir araştırmada siber mağdurların yaklaşık %60'ının kadın, saldırganların ise yarısından fazlasının erkek olduğu tespit edildi. Başka araştırmalar da kızların erkeklere göre hem geleneksel hem de siber zorbalığa daha sık maruz kaldığını gösteriyor.

Yeni teknolojilerin gelişmesiyle birlikte siber zorbalığın biçimleri de değişiyor. Siber zorbalık artık yalnızca hakaret içeren mesajlarla sınırlı kalmıyor, daha sinsi ve görünmez yöntemlerle karşımıza çıkabiliyor. Deepfake ile sahte video üretme, yapay zekâ destekli uygunsuz sahte içerik ya da görüntü oluşturma, fake hesaplarla hedef gösterme, özel mesaj ve görüntülerin izinsiz paylaşılması (ifşa), kişisel bilgilerin yayılması (doxxing), dijital linç, sosyal medyada kasıtlı dışlama (ghosting ve gruptan silme), oyun platformlarında sistematik hedef alma, ısrarlı dijital takip (stalklama), trend videolarla alay etme, nefret yorumlarıyla psikolojik baskı kurma ve sahte ihbarlarla hesap kapattırma günümüzün en yaygın yeni nesil siber zorbalık biçimleri.

Doxxing, bir kişinin kimlik bilgileri, adresi, telefon numarası, okul ya da aile bilgileri, özel fotoğrafları veya hesap hareketleri gibi kişisel verilerinin izinsiz şekilde internet ortamında paylaşılmasıdır. Amaç çoğu zaman kişiyi korkutmak, susturmak, cezalandırmak ya da dijital linçe açık hâle getirmektir. Doxxing yalnızca bir ifşa değildir; kişi gerçek hayatta da tehdit edilme, taciz edilme, işini kaybetme ya da fiziksel güvenlik riskiyle karşı karşıya kalabilir. Bu nedenle doxxing, günümüzde en ağır siber zorbalık ve dijital şiddet biçimlerinden biri olarak kabul edilir.

Siber zorbalık bazen “şaka” gibi gösterilmeye çalışılsa da trend adı altında birini aşağılayan videolar paylaşmak, kasıtlı olarak bir arkadaş grubundan dışlamak ya da birinin sesini ve yüz görüntüsünü izinsiz biçimde kopyalayarak dalga geçmek masum bir şaka değil, doğrudan psikolojik şiddettir. Üstelik bu tür zorbalıklar silinse bile dijital hafızada iz bırakır yani etkisi tek bir mesajın çok ötesine geçer. Bu yüzden siber zorbalıkla mücadele, yalnızca mağdur olanların değil, izleyen, paylaşan ve sessiz kalan herkesin ortak sorumluluğudur.

Siber zorbalıkla mücadelede en güçlü adım, yalnız kalmamayı öğrenmektir. Rahatsız edici bir mesaj, tehdit, ifşa ya da aşağılayıcı bir içerikle karşılaştığımızda onu görmezden gelmek yerine kanıt almak (ekran görüntüsü), engellemek ve şikâyet etmek dijital dünyadaki temel savunma yöntemleridir. Güvendiğimiz bir arkadaşla, ailemizle ya da öğretmenimizle konuşmak da zayıflık değil, aksine dijital alanda güçlü kalmanın ve dayanışmanın ilk adımıdır. Sosyal medyada paylaştığımız içerikleri daha bilinçli seçmek, tanımadığımız kişilere özel bilgi vermemek ve bir paylaşımı yaymadan önce “Bu birine zarar verebilir mi?” diye düşünmek de zorbalığın yayılmasını engelleyecektir.

Unutulmamalıdır ki siber zorbalık kader değildir. Doğru adımlar atıldığında durdurulabilir, görünür hâle getirilebilir ve birlikte aşılabilir.

Sözlük:

Anonimlik: Kişinin gerçek kimliğini gizleyerek internet ortamında isimsiz veya takma adla bulunması

Deepfake: Yapay zekâ ile bir kişinin yüzünün veya sesinin taklit edilerek gerçekte söylemediği sözleri söylemiş ya da yapmadığı şeyleri yapmış gibi gösteren sahte dijital içerik üretimi

Doxxing: Bir kişinin kimlik, adres, telefon, okul, iş yeri veya özel görüntüleri gibi kişisel bilgilerinin izinsiz biçimde internette paylaşılması ve kişinin hedef hâline getirilmesi

Fake Hesap: Gerçek gibi görünen ancak sahte olan hesap, bilgi, görüntü veya içerikler

Ghosting: Bir kişinin hiçbir açıklama yapmadan dijital iletişimi aniden kesmesi ve karşı tarafı tamamen yok sayması

Stalklama: Bir kişiyi dijital ortamlarda ısrarlı biçimde takip ederek mesaj, izleme veya rahatsız etme yoluyla psikolojik baskı kurma davranışı

Kaynaklar:

• Corcoran, L. (2009). Cyberbullying: A New Dimension to an Old Problem. Yüksek Lisans Tezi, Institute of Art, Design+ Technology, Dun Laoghaire.
• Batheja, A. (2004). Cyberbullies' torments have much wider reach. Miami Herald.
• Raskauskas, J., & Stoltz, A.D. (2007). Involvement in Traditional and Electronic Bullying Among Adolescents. Developmental Psychology, 43(3), 564-575.
• Campbell, M.A. (2005). Cyber bullying: An old problem in a new guise? Australian Journal of Guidance and Counselling, 15(1), 68-76.
• Herring, S.C. (2001). The Handbook of Language and Gender. Blackwell Publishing.
• DiGiulio, R.C. (2001). Educate, medicate, or litigate? What teachers, parents, and administrators must do about student behaviour. Corwin Press.

• Shariff, S. (2003). A system on trial: Identifying legal standards for educational, ethical and legal defensible approaches to bullying in schools. Doktora Tezi,  Faculty of Education, Simon Fraser University

• Shariff, S., & Gouin, R. (2005). Cyber dilemmas: Gendered Hierarchies, Free Expression and Cyber-Safety in Schools. Oxford Internet Institute.

Yazar Hakkında:

Doç. Dr. Bahar Kayıhan

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi