Kündekâri Sanatındaki Geometri

Klasik Türk Sanatları Vakfı

Geometri, mimariden sanata, mühendislikten tasarıma kadar yaşamın pek çok alanında karşımıza çıkar. Kündekâri ise geometrik desenlerin ahşap sanatıyla buluştuğu, kültürel mirasımızın önemli bir parçasıdır. Bu teknikte genellikle ceviz, elma ve armut gibi dayanıklı ağaçlardan elde edilen küçük ahşap parçalar kullanılır. Bu parçalar, çivi ya da tutkal kullanılmadan, birbirine geçirilerek birleştirilir. Böylece her parça diğerini kavrar ve ortaya yüzyıllar boyunca bozulmadan ayakta kalabilen sağlam yapılar çıkar. Kündekâri desenlerinde kullanılan geometrik şekiller, yalnızca görsel bir uyum sunmakla kalmaz, matematiksel düşünmenin ve düzen anlayışının da somut bir yansımasıdır.

Klasik Türk Sanatları Vakfı

Kündekâri örneği

Kültürel Bir Miras Olarak Kündekâri

2009 yılında başlatılan tespit çalışmaları kapsamında, Somut Olmayan Kültürel Miras İl Tespit Kurulu tarafından UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne önerilen kündekâri sanatı, altıgenler, beşgenler ve yıldızlar gibi geometrik şekillerin küçük ahşap parçalarla bir araya getirilmesiyle oluşturulur. Bu sanat, bir yandan geleneksel bir ustalığı yaşatırken diğer yandan matematiğin sanat yoluyla somut hâle gelmesini sağlar.

Tarih boyunca Konya Alaaddin Camii, Beyşehir Eşrefoğlu Camii, Niğde Sungurbey Camii, Ürgüp Taşkın Paşa Camii, Birgi Ulu Camii, Manisa Ulu Camii, Bursa Ulu Camii ve Balıkesir Zağanos Paşa Camii gibi pek çok önemli yapıda kündekâri sanatının eşsiz örneklerine rastlanır. Günümüzde bu sanat az sayıda usta tarafından sürdürülse de özgün ve nitelikli eserlerle yaşamaya devam ediyor.

İzmir’in Ödemiş ilçesine bağlı Birgi’de bulunan Ulu Camii’deki bu örnekte, ceviz ağacından elde edilen binlerce parça kündekâri tekniğiyle birleştirilmiştir. Bu desende üçgen, kare, dikdörtgen, altıgen ve sekizgen gibi geometrik şekiller ile çok sayıda yıldız motifi yer alıyor.

Kündekâri Sanatında Geometrik Şekiller ve Matematik

Kündekâri desenleri, geometrinin temel kavramlarını görsel ve somut bir biçimde ortaya koyar.

Düzgün çokgenler:

Altıgen ve beşgen gibi düzgün çokgenler, kündekâri sanatında sıkça kullanılır. Bu şekiller, açıların eşitliği, simetri ve düzen kavramlarını yansıtarak desenlere dengeli bir yapı kazandırır.

Yıldız şekilleri:

Özellikle sekiz köşeli yıldızlar, kündekâri süslemelerinde yaygındır. Bu yıldızlar, çemberler ve açı ilişkileriyle bağlantılı olup geometrik tekrarların estetik bir bütün oluşturmasını sağlar.

Simetri ve tekrar:

Kündekâri desenlerinde dönme simetrisi önemli bir yer tutar. Bir motif belirli bir açıyla döndürülerek tekrar edilir ve bu sayede desenler geniş yüzeylere uyumlu bir biçimde yayılır.

Yansıma ve öteleme:

Aynı desenin yansıtılması ya da ötelenmesiyle oluşan süslemeler, kündekâri sanatında düzenli ve ritmik bir görsel etki yaratır.

Bu yöntemler, geometrinin temel dönüşüm kavramlarının sanatla buluştuğu örneklerdir.

Sanat ve Matematiğin Buluşma Noktası:

Geometri, düzen ve oran kavramlarını temel alan bir bilimdir. Sanat eserlerinde görülen oran, simetri ve denge, matematiksel düşüncenin etkisini açıkça ortaya koyar. Resim, mimari, süsleme ve heykel gibi sanat dalları, geometrik düşüncenin somutlaştığı alanlar olarak değerlendirilir. Kündekâri sanatı da bu ilişkinin güçlü örneklerinden biridir. Matematiği yalnızca hesaplamalarla sınırlı olmayan, günlük yaşamda ve kültürel mirasımızda karşılığı olan bir düşünme biçimi olarak karşımıza çıkarır.

Kaynaklar:

• https://doi.org/10.26466/opus.417200
• https://keg.aku.edu.tr/arsiv/c6s4/c6s4m1.pdf
• https://www.researchgate.net/publication/361245691_Geometrının_Resım_Sanatına_Yansımaları_The_Reflectıons_Of_Geometry_On_The_Art_Of_Paıntıng_Cigdem_Incı_Kuzu#fullTextFileContent
• https://bursa.ktb.gov.tr/TR-272395/somut-olmayan-kulturel-miras-calismalari.html

Yazar Hakkında:

Hasibe Akyol

Matematik Öğretmeni