Sosyal Medyanın Taşıdığı Riskler
Sosyal medya bir yandan bilgiye erişimi hızlandırıyor, insanların birbiriyle iletişim kurmasını sağlıyor ve yeni fırsatlar yaratıyor. Diğer yandan karşılaşılan bilgi ve görüşlerin çeşitliliğinin sınırlanması, kişisel verilerin güvenliği ve standartlaşma gibi sorunları da beraberinde getiriyor. Bu nedenle sosyal medyayı yalnızca yararlı ya da yalnızca zararlı bir teknoloji olarak değerlendirmek mümkün değil. Sosyal medyanın taşıdığı riskleri gelin birlikte daha yakından inceleyelim.
- Yankı odaları oluşturuyor.
Sosyal medyanın yol açtığı sorunlar arasında en çok tartışılanlardan biri yankı odası etkisidir. Bu kavram, bir sesin kapalı bir ortamda tekrar tekrar yankılanmasına benzer bir durumu anlatır. Sosyal medyada da bireyler çoğu zaman kendi görüşlerine yakın hesapları takip eder, benzer içeriklerle karşılaşır ve aynı fikirlerin sürekli tekrarlandığı bir bilgi ortamının içinde kalır. Böylece farklı görüşler daha az görünür hâle gelirken mevcut düşünceler güçlenebilir. Araştırmalar, bunun toplumsal kutuplaşmayı artırabilecek bir unsur olduğunu gösteriyor.
Cass Sunstein’a göre bu durum demokrasinin işleyişi açısından da bazı riskler taşıyor. Demokratik toplumlarda bireylerin farklı görüşlerle karşılaşabilmesi, farklı argümanları değerlendirebilmesi ve kamusal tartışmalara katılabilmesi önemlidir. Ancak insanlar yalnızca kendi düşüncelerini doğrulayan içeriklerle karşılaştıklarında farklı bakış açılarını anlamaları ve ortak bir tartışma zemini oluşturmaları zorlaşabilir. Bu nedenle yankı odası etkisinin zamanla toplumsal kutuplaşmayı artırabileceği ve farklı görüşlere sahip kişiler arasındaki diyaloğu zayıflatabileceği düşünülüyor.
- Filtre balonları oluşturuyor.
İnternette gördüğümüz içeriklerin önemli bir bölümü algoritmalar tarafından belirleniyor. Eli Pariser, bu durumu filtre balonu kavramıyla açıklıyor. Filtre balonu etkisi, kullanıcıların dijital platformlardaki geçmiş davranışlarına göre seçilen içeriklerle karşılaşması anlamına geliyor. Örneğin belirli bir konuda video izlediğinizde veya belirli türde haberleri okuduğunuzda algoritmalar size benzer içerikler göstermeye devam ediyor. Bu durum ilk bakışta kullanışlı görünse de zamanla farklı görüşlere erişimi sınırlandırabiliyor. Kullanıcılar çoğu zaman karşılarına çıkan içeriklerin kişiselleştirilerek seçildiğinin ve bu durumun karşılaştıkları bilgi ve görüş çeşitliliğini sınırlayabildiğinin farkına varmıyor. Çünkü karşılarına çıkan içerikler rastlantısal olarak sunuluyormuş gibi görünse de aslında algoritmik seçimlerle belirleniyor.
Filtre balonu etkisi ile ilgili tartışmalar son yıllarda sosyal medyada duyguların nasıl yönlendirildiğini açıklayan yeni kavramlar çerçevesinde ele alınıyor. Bunlardan biri kullanıcılarda öfke duygusu uyandırarak etkileşimi artıran içerikleri tanımlayan “öfke tuzağı”dır. Öfke tuzağı kullanıcıları öfkelendirip tepki vermeye yönlendirerek yorum, paylaşım ya da etkileşim sayısını artırmak amacıyla hazırlanan çevrim içi içerikleri ifade ediyor. Oxford University Press’in 2025 yılında “öfke tuzağı” anlamına gelen “rage bait” kavramını yılın kelimesi seçmesi de bu konudaki farkındalığın arttığını gösteriyor. Bu tür içerikler kullanıcıların öfke, tepki ve kutuplaşma üzerinden platformda daha uzun süre kalmalarını sağlıyor. Araştırmalar, sosyal medya platformlarında beğeni ve içeriğin başkaları tarafından yeniden paylaşılması gibi sosyal ödüllerin öfke içeren paylaşımları teşvik edebildiğini, etkileşim odaklı algoritmaların ise öfke gibi duyguları tetikleyen içerikleri öne çıkarabildiğini gösteriyor.
- Dezenformasyona neden oluyor.
Sosyal medya bilgiye hızlı erişim sağlasa da yanlış ya da yanıltıcı bilgilerin hızla yayılmasına ve dezenformasyona (gerçek olmayan bilgilerin kişileri yanıltmak, yönlendirmek veya kamuoyunu etkilemek amacıyla kasıtlı olarak yayılması) zemin hazırlayabiliyor. Birleşmiş Milletler’in 2024 tarihli Küresel Bilgi Bütünlüğü İlkeleri, dijital iletişim ortamlarının toplulukları bir araya getirme ve kamuoyunda yaygın olarak bilinmeyen görüşlerin daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlama potansiyeline sahip olduğunu ancak aynı zamanda yanlış bilginin ve nefret söyleminin çok büyük bir hız ve ölçekte yayılmasına da yol açtığını vurguluyor.
Bu nedenle sorun yalnızca yanlış bir içeriğin paylaşılması değil aynı zamanda bu içeriğin kısa sürede çok sayıda kullanıcıya ulaşması ve kamusal tartışmaları etkileyebilmesidir. Özellikle salgın hastalıklar veya afet dönemlerinde doğrulanmamış bilgiler paniğe, güvensizliğe ve insanların yanlış yönlendirilmesine neden olabilir. UNESCO’nun dijital platformların işleyişine ilişkin kuralların farklı tarafların katılımıyla belirlenmesi ve uygulanmasına yönelik rehberinde ifade özgürlüğü ve bilgiye erişim olanakları korunurken dezenformasyon ve nefret söylemiyle mücadele edilmesi gerektiğine de dikkat çekiliyor.
- Aşırı ve problemli kullanıma yol açabiliyor.
Sosyal medya platformları kullanıcıların dikkatini uzun süre içeriklere yöneltecek, böylece platformların kullanım süresini artıracak şekilde tasarlanıyor. Bildirimler, beğeniler, önerilen içerikler ve sonsuz kaydırma gibi özellikler kullanıcıların platformlarda planladıklarından daha fazla zaman geçirmelerine neden olabiliyor. Dijital dünyada dikkat, platformlar için ekonomik değeri olan bir kaynak hâline geldiği için bu tasarım tercihleri yalnızca bireysel alışkanlıklarla değil, dikkatin ekonomik bir değere dönüşmesiyle de ilişkilidir. Bu durum, sosyal medya kullanımı ile bağımlılık arasındaki ilişkinin incelenmesini gerektiriyor.
Nottingham Trent Üniversitesinde davranışsal bağımlılıklar üzerine çalışan psikolog Mark Griffiths, bağımlılıkların yalnızca alkol veya madde kullanımı ile sınırlı olmadığını; sanal kumar, çevrim içi oyun oynama bozukluğu ve sosyal medyanın aşırı kullanımı gibi davranışları da kapsadığını belirtiyor. Sosyal medya bağımlılığında bireyler sosyal medyayı kullanma isteğini sınırlamakta zorlanabiliyor, çevrim dışı kaldıklarında huzursuzluk hissedebiliyor veya günlük yaşamlarındaki sorumluluklarını aksatabiliyor.
Araştırmalar özellikle ergenler ve genç yetişkinler arasında sosyal medyanın aşırı kullanımının giderek yaygınlaştığına işaret ediyor. Yoğun sosyal medya kullanımının dikkat süresi, uyku kalitesi ve psikolojik iyi oluş ile ilişkili olabileceği belirtiliyor. Ancak bu ilişki yalnızca geçirilen süreyle ile açıklanamaz. Sosyal medyanın kişinin gündelik yaşamını ne kadar etkilediği de önemlidir. Ders çalışırken durmaksızın bildirimleri kontrol etme ihtiyacı hissetmek, yüz yüze iletişim yerine sürekli çevrim içi etkileşimi tercih etmek veya sosyal medyadan uzak kaldığında gelişmeleri kaçırma korkusu yaşamak bu durumun örnekleri arasında gösteriliyor.
Ayrıca sosyal medya platformları kullanıcıların dikkatini ekonomik değere dönüştüren sistemler üzerine kuruludur. Kullanıcıların platformda daha uzun süre kalması yalnızca bireysel bir tercih değil aynı zamanda platformların işleyiş şekliyle de ilişkilidir. Bazı araştırmacılar bu nedenle sosyal medya bağımlılığını yalnızca bireysel bir sorun olarak değil, dijital ekonominin dikkati sürdürmeye ve etkileşimi artırmaya dayanan yapısıyla bağlantılı toplumsal bir sorun olarak değerlendiriyor.
- Standartlaşmaya ve özgünlük kaybına neden oluyor.
Sosyal medya platformlarında belirli konulardaki içeriklerin daha fazla beğeni alması, belirli video formatlarının daha çok izlenmesi veya belirli estetik anlayışların öne çıkması milyonlarca kullanıcının benzer içerikler üretmesine yol açabiliyor. TikTok’ta aynı dans akımlarının tekrar edilmesi, Instagram'da benzer fotoğraf tarzlarının yaygınlaşması veya YouTube'da benzer içerik formatlarının çoğalması bunun örnekleri arasında gösterilebilir.
Utrecht Üniversitesinde medya ve iletişim üzerine çalışan Jose van Dijck'a göre sosyal medya platformları yalnızca iletişim araçları değil aynı zamanda kullanıcı davranışlarını şekillendiren sistemlerdir. Paylaşımlarının daha çok kişiye ulaşmasını isteyen kullanıcılar zamanla algoritmaların ödüllendirdiği davranış kalıplarına uyum sağlayabiliyor.
Algoritmalara uyum sağlamak özgünlük problemini beraberinde getiriyor. Özgünlük yalnızca farklı görünmek değildir aynı zamanda kişilerin düşüncelerinin ve ürettiklerinin kendilerine özgü nitelikler taşımasıdır. Eğer bireylerin sürekli olarak algoritmaların öne çıkardığı davranış biçimlerine yönelmesi, kendilerine özgü düşünceler ve ifade biçimleri geliştirmelerini zorlaştırabilir.
- Kullanıcı verileri ekonomik değere dönüşüyor.
Sosyal medya platformlarının büyük bölümü ücretsiz gibi görünse de aslında kullanıcı verilerinden yararlanılarak hedefli reklamlar sunulan bir modele göre çalışıyorlar. Kullanıcılar doğrudan ücret ödemese bile platformlar kullanıcıların verilerini reklamları kişiselleştirmek için kullanarak gelir elde edebiliyor. Hangi içerikleri beğendiğimiz, videoları ne kadar süre izlediğimiz, hangi reklamlara tıkladığımız, içeriklerle ne kadar etkileşim kurduğumuz veri olarak toplanabiliyor.
Harvard Business School’dan Shoshana Zuboff, bu sistemi “gözetim kapitalizmi” olarak tanımlıyor. Bu modele göre kullanıcı davranışları sürekli olarak izleniyor, analiz ediliyor ve ekonomik değere dönüştürülüyor. Bir başka ifadeyle sosyal medya platformlarında yalnızca içerikler değil, kullanıcı davranışları da ekonomik bir kaynağa dönüşüyor.
- Eşitsizlikleri yeniden üretiyor.
Sosyal medya platformlarında herkesin fikirlerini paylaşabilmesi, görüşlerini eşit düzeyde duyurabildiği anlamına gelmiyor. Dijital eşitsizlik çoğu zaman üç düzeyde ele alınır: Birinci düzey dijital eşitsizlik, internete ve dijital teknolojilere erişim olanaklarının eşit olmamasını ifade eder. Bir kişinin sosyal medyayı etkili biçimde kullanabilmesi için yalnızca bir hesabının olması yeterli değildir; güvenilir bir internet bağlantısına, uygun teknolojik cihazlara ve bu cihazların bakımını sürdürebilecek maddi imkânlara da sahip olması gerekir. Dünyanın kimi bölgelerinde insanlar yüksek hızlı internete ve güncel teknolojilere kolayca ulaşabilirken kimi bölgelerde bu imkânlar çok sınırlı kalabiliyor.
İkinci düzey dijital eşitsizlik ise dijital beceriler ve dijital teknolojilerin kullanım biçimlerindeki farklılıkları ifade eder. 2002 yılında yayımlanan bir çalışma, internete erişebilen kişilerin çevrim içi bilgiyi etkili biçimde arama, değerlendirme ve kullanma becerilerinin aynı olmadığını gösteriyor. Sosyal medya platformlarında kullanıcıların bilgiyi arama ve doğrulama, içerik üretme, ağ kurma ve kendini ifade etme becerileri farklılık gösterebilir. Bu nedenle sosyal medyada var olmak ile sosyal medyayı etkili ve güvenli biçimde kullanmak aynı anlama gelmez. Üçüncü düzey dijital eşitsizlikte ise kullanıcıların internet ve sosyal medya kullanımından elde ettikleri somut faydaların eşit olmamasını ifade ediyor. 2015 yılında yayımlanan bir çalışma eğitim düzeyi, gelir gibi koşulları daha yüksek kullanıcıların internetten daha fazla fayda sağladığını gösteriyor. Daha fazla takipçiye, ekonomik kaynağa, reklam bütçesine, teknik bilgiye veya güçlü bir iletişim ağına sahip kullanıcılar iş fırsatlarına, eğitim kaynaklarına, dayanışma ağlarına daha kolay ulaşabiliyor. İnsanlar aynı platformu kullansalar bile eğitim, kariyer veya sosyal destek gibi alanlarda internetin sunduğu olanaklardan aynı ölçüde yarar sağlayamayabiliyor.
Dijital eşitsizlik, dezavantajlı grupların görüşlerinin toplum genelinde daha fazla temsil edilmesine yardımcı olma konusunda sosyal medyanın potansiyelini daha dikkatli değerlendirilmesini gerektiriyor.
- Çocuklar ve gençler için yeni riskler oluşturuyor.
Sosyal medya çocuklar ve gençler için iletişim, öğrenme ve eğlence fırsatları sunsa da çeşitli riskleri de beraberinde getirebiliyor. Özellikle çocuklar ve ergenlerin çevrim içi ortamlarda karşılaştıkları içerikleri eleştirel biçimde değerlendirme becerileri yetişkinlere kıyasla daha sınırlı olabiliyor. Bu risklerin başında siber zorbalık geliyor. Siber zorbalık, bir kişinin dijital platformlar aracılığıyla hakarete uğraması, dışlanması, tehdit edilmesi veya sürekli olarak rahatsız edilmesi anlamına gelir. Geleneksel zorbalıktan farklı olarak siber zorbalık zaman ve mekân sınırlaması olmadan her zaman ve her yerde devam edebiliyor. Ayrıca zorbalık içeren paylaşımlar çok geniş kitlelere ulaşabiliyor. Bu durum çocuklar ve gençler üzerinde ciddi psikolojik sorunlar yaratabiliyor.
Bunun yanında sosyal medya platformlarında paylaşılan kusursuz gibi sunulan yaşamlar, mükemmel beden görünümleri veya başarı hikâyeleri gençlerde yetersizlik hissi yaratabiliyor. Sürekli olarak başkalarıyla karşılaştırma yapmak özgüven sorunları, kaygı ve stres gibi sonuçlar doğurabiliyor. Ayrıca çocuklar yanlış bilgiler, zararlı içerikler veya kötü niyetli kişilerle karşılaşma açısından da sosyal medyada daha büyük risk altında olabiliyor. Bu nedenle çocukların ve gençlerin sosyal medya kullanımında dijital okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesi ve güvenli internet alışkanlıkları kazandırılması giderek daha da önemli hâle geliyor. OECD’nin 2025 tarihli raporunda da çocukların dijital dünyadaki risklerden korunması ayrıca dijital ortamları güvenli ve bilinçli biçimde kullanabilmeleri için eğitilmelerinin önemi vurgulanıyor.
Sosyal medya, çağımızın en güçlü iletişim alanlarından biri. Ancak çeşitli riskleri de beraberinde getiriyor. Sosyal medya bilgiye erişimi hızlandırabilir; insanların birbiriyle iletişim kurmasını kolaylaştırabilir; öğrenmeyi, dayanışmayı ve girişimciliği destekleyebilir. Bununla birlikte yankı odası ve filtre balonu etkisi, dezenformasyon, gözetim kapitalizmi, standartlaşma ve dijital eşitsizlik gibi sorunlar bireylerin sosyal medyada hangi içeriklerle karşılaşacağını ve hangi fikirlerin geniş kitlelere ulaşacağını etkileyebilir. Bu nedenle sosyal medyayı bilinçli kullanmak yalnızca çevrim içi ortamlarda var olmak anlamına gelmez aynı zamanda gördüğümüz içerikleri sorgulamayı, farklı kaynaklardan bilgi almayı ve dijital dünyadaki fark edilmeyen risklerin farkında olmayı gerektirir.
Sosyal medyadaki riskler konusunda alınacak önlemler, bireyleri daha dikkatli olma konusunda uyarmakla sınırlı kalmamalıdır. Kullanıcıların dijital okuryazarlık becerilerini geliştirmesi, karşılaştıkları bilgileri farklı kaynaklardan doğrulaması, algoritmaların hangi içerikleri öne çıkardığını sorgulaması ve çevrim içi davranışlara ilişkin verilerin kaydedildiğini bilmesi önemlidir. Ancak sorumluluk yalnızca bireylerde değildir. Eğitim kurumları dijital okuryazarlığı güçlendirmeli, platformlar algoritmik şeffaflık ve kullanıcı güvenliği konusunda daha fazla sorumluluk üstlenmeli, kamu otoriteleri ise ifade özgürlüğünü korurken dezenformasyon, nefret söylemi, çocukların korunması ve veri mahremiyeti gibi alanlarda hak temelli düzenlemeler geliştirmelidir. Bu nedenle daha sağlıklı bir sosyal medya ortamı ancak bilinçli kullanıcılar, sorumlu platformlar, güçlü dijital okuryazarlık eğitimi ve demokratik denetim mekanizmalarının birlikte işlemesiyle mümkün olabilir.
Sosyal medyanın sunduğu fırsatlar ve kullanım alanları hakkında daha fazla bilgi edinmek için Sosyal Medyanın Sunduğu Olanaklar başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.
Kaynaklar:
- Boer, M. ve ark., “Social media use intensity, social media use problems, and mental health among adolescents: Investigating directionality and mediating processes.”, Computers in Human Behavior, Cilt 116, Makale no: 106645, 2021.
- Boyd, D., It’s complicated: The social lives of networked teens., Yale University Press, 2014.
- Brady, W. J., McLoughlin, K., Doan, T. N., & Crockett, M. J., “How social learning amplifies moral outrage expression in online social networks.”, Science Advances, Cilt 7, Sayı 33, Makale no: eabe5641, 2021.
- Fuchs, C. (2021). Social media: A critical introduction (3rd ed.). Sage.
- Griffiths, M., “A “components” model of addiction within a biopsychosocial framework.”, Journal of Substance Use, Cilt 10, Sayı 4, s. 191-197, 2005.
- Hargittai, E., “Second-level digital divide: Differences in people’s online skills.”, First Monday, Cilt 7, Sayı 4, 2002.
- Milli, S. ve ark., “Engagement, user satisfaction, and the amplification of divisive content on social media.”, PNAS Nexus, Cilt 4, Sayı 3, Makale no: pgaf062, 2025.
- Naslund, J. A., Bondre, A., Torous, J., & Aschbrenner, K. A., “Social media and mental health: Benefits, risks, and opportunities for research and practice.”, Journal of Technology in Behavioral Science, Cilt 5, s. 245-257, 2020.
- Newman, N. ve ark., “Digital news report 2025.” Reuters Institute for the Study of Journalism, 2025
- OECD, How’s life for children in the digital age?, OECD Publishing, 2025.
- Oxford University Press, The Oxford Word of the Year 2025 is rage bait, 2025.
- Pariser, E., The filter bubble: What the Internet is hiding from you. Penguin Press, 2011.
- Scheerder, A., van Deursen, A. J. A. M., & van Dijk, J. A. G. M., “Determinants of Internet skills, uses and outcomes: A systematic review of the second- and third-level digital divide.”, Telematics and Informatics, Cilt 34, Sayı 8, s.1607-1624, 2017.
- Scott, H., & Woods, H. C., “Understanding links between social media use, sleep and mental health: Recent progress and current challenges.”, Current Sleep Medicine Reports, Cilt 5, s. 141-149, 2019.
- Sunstein, C. R., #Republic: Divided democracy in the age of social media. Princeton University Press, 2018.
- UNESCO, Guidelines for the governance of digital platforms: Safeguarding freedom of expression and access to information through a multi-stakeholder approach. UNESCO, 2023.
- United Nations, Global principles for information integrity: Recommendations for multi-stakeholder action. United Nations, 2024.
- van Deursen, A. J. A. M., & Helsper, E. J., “The third-level digital divide: Who benefits most from being online?”, In L. Robinson, S. R. Cotten, J. Schulz, T. M. Hale, & A. Williams (Eds.), Communication and information technologies annual: Digital distinctions and inequalities (Studies in Media and Communications), Cilt. 10, s. 29-52, Emerald Group Publishing, 2015.
- van Dijck, J., The culture of connectivity: A critical history of social media., Oxford University Press, 2013.
- Zuboff, S., The age of surveillance capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power., Public Affairs, 2019.
Yazar Hakkında:
Doç. Dr. Bahar Kayıhan
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi