Türkiye’nin İlk Ay Uzay Aracı

_{Alones Creative/iStockphoto.com}

Türkiye’nin uzay teknolojileri alanındaki çalışmaları BİLSAT, RASAT, GÖKTÜRK-2, İMECE ve TÜRKSAT 6A gibi uydu projeleriyle yıllar içinde gelişti. Bu projelerde kazanılan tasarım, üretim, entegrasyon, test ve operasyon deneyimi şimdi ilk kez bir derin uzay görevinde kullanılmaya hazırlanıyor.

Millî Uzay Programı kapsamındaki Ay Araştırma Programı’nın ilk aşaması için TÜBİTAK UZAY tarafından geliştirilen Ay Uzay Aracı’nın üretim, montaj ve entegrasyon çalışmaları Eylül 2026’da tamamlandı. Yüzde 80’in üzerinde yerlilik oranına sahip, yaklaşık 3,5 ton kütleli araçta bulunan 65 ekipmanın 56’sı yerli olarak geliştirildi. Araç, çevresel testlerden geçirilmek üzere TUSAŞ bünyesindeki Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi’ne (USET) gönderildi.

Ay’a yolculuk nasıl gerçekleşecek?

Ay Uzay Aracı’nın 2027 yılının ilk yarısında fırlatılması hedefleniyor. Fırlatmanın ardından yaklaşık iki aylık bir yolculuk yapması ve Ay yüzeyinden yaklaşık 100 kilometre yükseklikteki kutupsal görev yörüngesine ulaşması planlanıyor. Ay Uzay Aracı, kutupsal yörüngede Ay’ın kuzey ve güney kutupları üzerinden geçecek. Ay kendi ekseni etrafında döndükçe aracın her geçişi yüzeyde farklı boylamlara denk gelecek. Böylece görev süresi boyunca Ay’ın farklı bölgeleri gözlemlenebilecek. Ay Uzay Aracı’nın bu yörüngede en az üç ay boyunca bilimsel ve operasyonel faaliyetlerini sürdürmesi öngörülüyor. Görev performansına bağlı olarak bu süre 1,5 yıla kadar uzatılabilecek.

Aracın yörünge hareketlerinde önemli görevlerden birini Hibrit İtki Sistemi (HİS) üstlenecek. DeltaV tarafından geliştirilen HİS, aracın yörünge yükseltme ve görev sonlandırma ateşlemelerinde kullanılacak. Hibrit itki sistemlerinde yakıt ve oksitleyici farklı fiziksel hâllerde bulunur. Türkiye’nin ilk Ay görevi olan AYAP-1 için geliştirilen sistemde ise yüksek performanslı katı yakıt ile depolanabilir sıvı oksitleyici birlikte kullanılacak.

Ay Uzay Aracı neden yer testlerinden geçiriliyor?

Bir uzay aracı görevine başlamadan önce hem fırlatma sırasında hem de uzayda karşılaşabileceği zorlu koşullara karşı dayanıklılığının kontrol edilmesi gerekir. Ay Uzay Aracı da bu nedenle bütün sistemlerinin fırlatma ve uzay koşullarında birlikte çalışabileceğini göstermek amacıyla kapsamlı çevresel ve işlevsel testlerden geçirilecek. Fırlatma sırasında oluşan güçlü ses dalgaları (akustik yükler) ve titreşimler, aracın yapısında ve ekipmanlarında mekanik zorlamalara yol açabilir. Titreşim ve yapısal testlerle aracın bu koşullara dayanıp dayanamadığı sınanacak. Araç, uzayda ise Dünya’dakinden çok farklı sıcaklık ve basınç koşullarıyla karşılaşacak. Bu nedenle ısıl vakum testlerinde uzay ortamındaki sıcaklık değişimleri ve vakum koşulları benzetilerek aracın ve üzerindeki sistemlerin bu koşullarda beklendiği şekilde çalışıp çalışmadığı kontrol edilecek.

Elektromanyetik uyumluluk (EMC) testleri ise uzay aracındaki elektronik sistemlerin birbirlerinin çalışmasını bozacak elektromanyetik girişimler oluşturup oluşturmadığını belirlemeye yardımcı olacak. Böylece farklı alt sistemlerin görev koşullarında birlikte çalışabildiği doğrulanacak.

Testlerin tamamlanmasının ardından araç, fırlatma öncesindeki son kontrol ve hazırlıklar için TÜBİTAK UZAY’ın ODTÜ yerleşkesindeki temiz oda ve entegrasyon merkezine götürülecek.

_{Ralph Navarro/iStockphoto.com}

Ay’da neler araştırılacak?

Ay Uzay Aracı’nın görevi yalnızca Ay’a ulaşmak değil. Araç, Ay ve çevresine ilişkin bilimsel veri toplayacak dört görev yükünü Ay yörüngesine taşıyacak. Bunlardan ikisi, Türkiye’de geliştirilen Radyasyon Kalorimetresi ve Radyasyon Dozimetresi. Bu cihazlarla Ay yörüngesindeki iyonlaştırıcı radyasyon ortamı incelenecek. İsveç Uzay Fiziği Enstitüsü tarafından geliştirilen Ay Nötr Parçacık Teleskobu, Güneş’ten gelen yüklü parçacıklardan oluşan Güneş rüzgârının Ay yüzeyiyle etkileşimini ve bu etkileşim sonucunda Ay yüzeyinde ortaya çıkan süreçleri araştıracak. Bu cihazdan elde edilen verilerin Ay yüzeyin örten gevşek malzeme tabakasındaki (regolit) su oluşum mekanizmalarının ve yerel manyetik alanların daha iyi anlaşılmasına katkı sağlaması bekleniyor. Shenzhen Üniversitesi iş birliğiyle geliştirilen Dar Açılı Ay Radyometresi ise Ay yüzeyinin ışığı yansıtma özellikleri, sıcaklık dağılımı ve bazı fiziksel özellikleri hakkında veri toplayacak.

Görev sırasında elde edilen bilimsel verilerin Türkiye’deki ve farklı ülkelerdeki araştırmacıların kullanımına sunulması planlanıyor.

Görev tamamlandığında ne olacak?

Ay yörüngesindeki bilimsel çalışmalar tamamlandıktan sonra aracın görevi hemen sona ermeyecek. Yerli Hibrit İtki Sistemi kullanılarak gerçekleştirilecek ateşlemelerle Ay Uzay Aracı’nın Ay yüzeyine ulaştırılması planlanıyor. Böylece yörünge operasyonlarının yanı sıra Ay yüzeyine ulaşmaya yönelik teknolojilerin de sınanması hedefleniyor. Bu süreçte elde edilecek bilgi ve deneyimin, Ay yüzeyine yumuşak inişin hedeflendiği AYAP-2 görevine de katkı sağlaması bekleniyor.

Ay görevi, Türkiye’nin daha önceki uydu projelerinde geliştirdiği haberleşme, güç, uçuş yönetimi, yönelim ve yörünge kontrolü gibi teknolojilerin Dünya çevresindeki yörüngelerin ötesinde kullanılmasını gerektiriyor. Bu nedenle görev yalnızca Ay’a gönderilecek bir uzay aracından ibaret değil; hassas yörünge kontrolü, derin uzayda haberleşme, uzay aracı yönetimi, bilimsel veri toplama ve uzun süreli operasyon gibi alanlarda yeni yetkinlikler kazanılmasını da amaçlıyor. 

BİLSAT’tan RASAT’a, İMECE’den TÜRKSAT 6A’ya uzanan teknolojik birikimin Ay göreviyle derin uzaya taşınması, gelecekteki uzay görevleri için gerekli teknik ve operasyonel birikimin güçlenmesine de katkı sağlayacak.

Kaynaklar:

·      TÜBİTAK UZAY, https://uzay.tubitak.gov.tr/turkiyenin-ilk-ay-uzay-aracinin-entegrasyon-faaliyetleri-tamamlandi/, 14 Eylül 2026. 

·      Türkiye Uzay Ajansı, “Millî Uzay Programı”.

·      Türkiye Uzay Ajansı, “Neden Millî Uzay Programı?”.

·      DeltaV Uzay Teknolojileri, “Ay Görevi”.

·      TÜBİTAK Bilim Genç, “Neden Uydular Dünya’nın Etrafında Farklı Yörüngelerde Görev Yapıyor?”.

 

Yazar Hakkında:

Çisem Kasap

Havacılık ve Uzay Mühendisi