İklim Okuryazarlığı Nedir?

_{Sansert Sangsakawrat/iStockphoto.com}

Haberlere göz attığımızda sık sık sıcak hava dalgalarından, kuraklıktan, sellerden ya da iklim değişikliğinin etkilerinden söz edildiğini görüyoruz. Peki bu haberleri yalnızca okumak, dünyada neler olup bittiğini gerçekten anladığımız anlamına gelir mi? 

UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) tarafından 1966’da ilan edilen 8 Eylül Uluslararası Okuryazarlık Günü’nün 60. yılı kutlandı. Bu yılın teması “İnsanlar, Gezegen ve Refah için Okuryazarlık”tı. Bu tema, okuryazarlığın günümüzde yalnızca harfleri çözmekle sınırlı görülmediğini, insanların, toplumların ve gezegenin geleceğiyle ilgili bilgileri anlayabilme ve değerlendirebilme becerisiyle de ilişkili olduğunu gösteriyor. 

Dünyada hâlâ milyonlarca insan temel okuryazarlık becerilerinden yoksun. UNESCO verilerine göre 2024 yılı itibarıyla en az 739 milyon genç ve yetişkin temel okuryazarlık becerilerine sahip değil. Ayrıca her 10 çocuktan 4’ü okumada asgari yeterlilik düzeyine ulaşamıyor. Bu durum ise iklim değişikliği gibi karmaşık bilimsel ve toplumsal konuların anlaşılmasını zorlaştırıyor.

Bilgiye erişimde ya da okuduğunu anlamada güçlük yaşayan bireyler ve toplumlar, iklim değişikliğiyle ilgili yanıltıcı bilgi ve dezenformasyona karşı daha savunmasız hâle gelebilir. Çünkü iklim değişikliği tek bir sıcak hava dalgasına, bir sel felaketine ya da sosyal medyada paylaşılan çarpıcı bir grafiğe bakarak anlaşılabilecek bir konu değildir. Uzun dönemli gözlemler, iklim modelleri, sera gazı salımları, enerji kullanımı, üretim ve tüketim alışkanlıkları, kentleşme ve ekosistemler gibi pek çok etken birlikte değerlendirilmelidir.

İklim okuryazarlığı ne anlama gelir?

İklim okuryazarlığı, en genel anlamıyla kişinin iklim üzerindeki etkisini ve iklimin insan yaşamı üzerindeki etkilerini anlayabilmesidir. İklim okuryazarı bir kişi iklim sisteminin temel işleyişini kavrar, iklimle ilgili bilimsel bilgiyi değerlendirebilir, güvenilir kaynaklarla yanıltıcı iddiaları ayırt etmeye çalışır ve iklimi etkileyebilecek konularda bilgiye dayalı kararlar alabilir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi’nin (National Oceanic and Atmospheric Administration - NOAA) iklim okuryazarlığı tanımı da bu çerçeveyi temel alıyor.

Bu nedenle iklim okuryazarlığı yalnızca “İklim değişikliği nedir?” sorusunun cevabını bilmekten ibaret değildir. Bir sıcak hava dalgası haberini okurken bunun hava durumu ile iklim arasındaki farkla nasıl ilişkili olduğunu düşünebilmek, bir grafikteki sıcaklık eğilimini yorumlayabilmek, sosyal medyada karşılaşılan iddiaları güvenilir kaynaklarla karşılaştırabilmek ve farklı çözüm önerilerini kanıta dayalı biçimde değerlendirebilmek de iklim okuryazarlığının parçasıdır.

_{Witoon Pongsit/iStockphoto.com}

Eğitimde iklim okuryazarlığı neden öne çıkıyor?

İklim okuryazarlığı eğitim alanında da giderek daha fazla önem kazanıyor. OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development - Ekonomik İş Birliği ve Kalkınma Örgütü), PISA (Programme for International Student Assessment - Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı) 2029 yılı için hazırladığı iklim okuryazarlığı çerçevesinde15 yaşındaki öğrencilerin iklimle ilgili bilgi, beceri, tutum ve değerleri nasıl kullandığını değerlendirmeyi hedefliyor. Bu çerçeve henüz ön taslak niteliğinde olsa da iklim okuryazarlığının yalnızca fen bilgisiyle sınırlı olmadığını, medya okuryazarlığı, kanıta dayalı düşünme, farklı bakış açılarını değerlendirme ve sorumlu karar alma gibi becerilerle birlikte ele alındığını gösteriyor.

OECD’nin PISA 2029 yılı iklim okuryazarlığı çerçevesinde dört temel yeterlilik öne çıkıyor. Bunlardan ilki, insan kaynaklı iklim değişikliğini anlayabilmek ve açıklayabilmek. İkincisi, iklimle ilgili sorunları değerlendirirken kanıta dayalı ve sistem odaklı düşünebilmek. Üçüncüsü, iklim değişikliği hakkındaki farklı argümanları ve bakış açılarını inceleyebilmek. Dördüncüsü ise iklimle ilgili gelecek seçenekleri üzerine düşünerek sorumlu kararlar alabilmek ve çözüm süreçlerine katkı sunabilmek.

İklim okuryazarlığı, iklimle ilgili terimleri ezberlemekten çok daha fazlasıdır. Bilimsel bilgiyi değerlendirebilmek, yanıltıcı iddiaları fark edebilmek, bireysel ve toplumsal kararların iklim üzerindeki etkilerini görebilmek bu becerinin temel parçalarıdır.

Sürdürülebilir bir gelecek için yalnızca teknolojik çözümlere ya da büyük ölçekli projelere değil, dünyayı doğru okuyabilen bireylere ve toplumlara da ihtiyaç var. Çünkü iklim değişikliğini anlamak yaşadığımız gezegeni, gezegeni anlamak ise kendi sorumluluklarımızı daha açık biçimde görmemize yardımcı olur.

Sözlük:

İklim okuryazarlığı: Kişinin iklim üzerindeki etkisini ve iklimin insanlar, toplumlar ve ekosistemler üzerindeki etkilerini anlayabilme, iklimle ilgili güvenilir bilgileri değerlendirerek bilgiye dayalı ve sorumlu kararlar alabilme becerisi

İklim sistemi: Atmosfer, okyanuslar, kara yüzeyleri, buzullar, canlılar ve bu unsurlar arasındaki etkileşimlerden oluşan sistem

Dezenformasyon: Yanlış ya da yanıltıcı bilginin kasıtlı biçimde yayılması

Kanıta dayalı düşünme: Bir iddiayı değerlendirirken gözlem, veri, araştırma sonucu ve güvenilir kaynaklardan yararlanma becerisi

Sistem odaklı düşünme: Bir olayı tek başına değil, onu etkileyen farklı unsurlar ve bu unsurlar arasındaki ilişkilerle birlikte değerlendirme yaklaşımı

Kaynaklar:

• UNESCO. (2026). International Literacy Day.  
• National Oceanic and Atmospheric Administration [NOAA]. (t.y.). What is Climate Science Literacy? Climate.gov. 
• U.S. Global Change Research Program [USGCRP]. (2024). Climate Literacy: Essential Principles for Understanding and Addressing Climate Change.
• Organisation for Economic Co-operation and Development [OECD]. (2026). PISA 2029 Climate Literacy. 
• Organisation for Economic Co-operation and Development [OECD]. (2025). PISA 2029 Climate Literacy Framework: Preliminary Draft. OECD Publishing. 

Yazar Hakkında:

Çelebi Kalkan

Eğitmen/Murat Kantarcı Bilim ve Sanat Merkezi