Yapay Zekâ Kötü Haberleri Neden Öne Çıkarıyor?
İnsanlar tehlike ve risk içeren bilgilere daha çok dikkat kesiliyor. Bunun insanın hayatta kalma becerileriyle ilişkili bir nedeni var: Tehlikeyi fark etmek, risklerden kaçınmayı kolaylaştırıyor. Peki bu durum dijital dünyada da geçerli olabilir mi? Her gün milyonlarca haberin üretildiği internet ortamında yapay zekâ sistemleri hangi haberleri daha görünür hâle getiriyor? Çevre haberleri söz konusu olduğunda neden yangın, sel, kuraklık ve diğer felaket konulu içeriklerle daha sık karşılaşıyoruz? Bu soruların yanıtı yalnızca yapay zekâ teknolojilerinde değil, dijital dünyada dikkatimizi nelerin şekillendirdiğinde de saklıdır.
Magnific tarafından tasarlanmıştır, www.magnific.com
Dikkat ekonomisi nedir?
Dikkat ekonomisi fikrinin temelinde Herbert Simon'ın yıllar önce yaptığı önemli bir gözlem yer alıyor. Simon'a göre bilgi miktarı arttıkça insanların dikkati daha değerli hâle gelir çünkü her bilgiyi okumak, izlemek veya takip etmek mümkün değildir. Bu nedenle bilgi zenginliği, aynı zamanda dikkat kıtlığı yaratır.
Dikkat ekonomisi çerçevesinde insan dikkati sınırlı ve değerli bir kaynaktır. Dijital platformlar ve diğer medya araçları ise bu kaynağı kullanmak için birbirleriyle rekabet ediyor. Davenport ve Beck'e göre günümüzün temel sorunu bilgi eksikliği değil, bilgi bolluğu karşısında insan dikkatinin sınırlı kalmasıdır. Goldhaber ise dijital ortamda dikkatin ekonomik bir değere dönüştüğünü ve giderek daha rekabetçi bir kaynak hâline geldiğini belirtir.
Psikoloji araştırmaları, insanların olumsuz ve tehdit içeren uyaranlara olumlu uyaranlara göre daha fazla dikkat gösterdiğini ortaya koyuyor. İnsanın hayatta kalma becerileri açısından bakıldığında bunun önemli bir nedeni var. İnsanlar potansiyel tehditleri hızlı biçimde fark etmeyi ve bunlardan kaçınmayı kolaylaştıran psikolojik mekanizmalar geliştirmiştir. Tehlikeleri erken tespit etmek hayatta kalma açısından avantaj sağladığından yangınlar, seller, kasırgalar ve diğer afetler insanların dikkatini daha kolay çekebilir ve dijital ortamda daha görünür hâle gelebilir.
Magnific tarafından tasarlanmıştır, www.magnific.com
İnsan dikkatinin bu özellikleri yalnızca bireysel davranışları değil, dijital platformların işleyişini de etkiliyor. İnsanların hangi içeriklere daha fazla ilgi gösterdiği, algoritmaların hangi içerikleri öne çıkaracağını da şekillendirebiliyor. Bu nedenle dijital ortamda dolaşıma giren haberlerde risk, kriz ve felaket temalarının daha görünür hâle gelmesi şaşırtıcı değildir. Yapay zekâ tarafından üretilen çevre haberleri de bu açıdan dikkat çekici bir örnek sunuyor.
Yapay zekâ çevre haberlerini nasıl sunuyor?
Dikkat ekonomisinin çevre haberlerine nasıl yansıdığını görebilmek için haberlerini tamamen yapay zekâ aracılığıyla ürettiğini belirten NewsGPT adlı platformdaki çevre ve afet haberlerinin incelendiği araştırmanın sonuçları dikkat çekicidir. Bu haberlerde seller, orman yangınları, aşırı sıcaklıklar, kasırgalar, çığlar ve diğer çevresel riskler geniş yer tutuyor. Hatta Amazon yağmur ormanlarındaki tahribattan hava kirliliğinin sağlık üzerindeki etkilerine kadar farklı çevre sorunları çoğu zaman risk, tehdit veya kriz çerçevesi içinde sunuluyor. Bu durum çevresel felaketlerin önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Ancak dikkat çekici olan nokta, çevre haberlerinin büyük ölçüde olağanüstü olaylara ve afetlere odaklanmasıdır. Bir yangının ne kadar alanı etkilediği, bir selin kaç kişiyi mağdur ettiği ya da aşırı sıcaklıkların ne kadar tehlikeli olduğu ayrıntılı biçimde aktarılırken bu olayların arkasındaki insan faaliyetleri, ekonomik tercihler veya çevre politikaları çoğu zaman daha sınırlı biçimde ele alınıyor. Başka bir ifadeyle yapay zekâ tarafından üretilen çevre haberlerinde dikkat çoğunlukla felaketin kendisine yönelirken felaketi ortaya çıkaran süreçler aynı ölçüde görünür olmuyor.
O hâlde yapay zekâ felaketleri gerçekten seviyor mu? Aslında hayır. Yapay zekâ sistemlerinin duyguları yoktur. Bir yangına üzülmezler, bir sele korkuyla bakmazlar ya da bir kasırgayı ilginç bulmazlar. Ancak bu sistemler insanların daha çok ilgisini çeken içerikleri öğrenebilir. Kullanıcılar kriz, tehlike ve afet haberlerine daha fazla ilgi gösteriyorsa algoritmalar da bu içerikleri daha görünür hâle getirebilir. Bu durum, dikkat ekonomisinin dijital platformlarda nasıl işlediğini gösteren örneklerden biridir. Bu nedenle karşımıza çıkan haberler bazen yalnızca dünyanın nasıl olduğu hakkında değil, bizim nelere dikkat ettiğimiz hakkında da bilgi verir. Başka bir ifadeyle yapay zekâ yalnızca haber üretmez, insan dikkatinin izlerini de yansıtır.
Gelecekte ne olacak?
Yapay zekânın önümüzdeki yıllarda haber üretiminde daha fazla kullanılacağı öngörülüyor. Ancak çevre sorunlarını anlamak için yalnızca felaket görüntülerine bakmak yeterli değildir.
Magnific tarafından tasarlanmıştır, www.magnific.com
Bir yangının neden çıktığını, bir nehrin neden kirlendiğini ya da bir kentin neden her yağmurda su altında kaldığını anlamak için olayların arkasındaki nedenleri sorgulamak gerekir. Bu nedenle geleceğin en önemli becerilerinden biri yalnızca haberlere ulaşmak değil, onları eleştirel biçimde değerlendirebilmek olacaktır.
Sözlük:
Dikkat ekonomisi: İnsan dikkatinin sınırlı ve değerli bir kaynak olduğunu kabul eden yaklaşım
Dijital platform: İnternet üzerinden hizmet sunan sosyal medya uygulamaları, haber siteleri, video paylaşım platformları ve benzeri çevrim içi ortamlar
NewsGPT: Haber içerikleri yapay zekâ teknolojileri kullanılarak üretilen bir dijital haber platformu: https://newsgpt.ai/
Kaynaklar:
- Burris JL, Reider LB, Oleas DS, Buss KA, Pérez-Edgar K, LoBue V. (2024). Visual and behavioral responses to social and non-social threats: A multi-site replication. Acta Psychol (Amst). 251:104612.
- Davenport, T. H., & Beck, J. C. (2001). The Attention Economy: Understanding the New Currency of Business. Harvard Business Review Press.
- Goldhaber, M. H. (1997). The Attention Economy and the Net. First Monday.
- Kayıhan, B. (2026). Environmental risk discourse in the digital risk society: A critical analysis of NewsGPT’s AI-generated news. OPUS Journal of Society Research, 23(2026), 1-21.
- Öhman, A., & Mineka, S. (2001). Fears, phobias, and preparedness: Toward an evolved module of fear and fear learning. Psychological Review, 108(3), 483–522.
- Simon, H. A. (1996). Designing organizations for an information-rich world. International Library of Critical Writings in Economics, 70, 187-202.
- Vaish, A., Grossmann, T., & Woodward, A. (2008). Not all emotions are created equal: The negativity bias in social-emotional development. Psychological Bulletin, 134(3), 383–403.
Yazar Hakkında:
Doç. Dr. Bahar Kayıhan
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İletişim Fakültesi
